(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Leabhar nan sonn : gearr-aithris air curaidhean na craoibhe ruaidhe is air diulanaich iomraiteach la an diugh"

National Library of Scotland 

■■Ifijii 



1 


Digitized by 


the Internet Archive 








in 2013 







\ 



http://archive.org/details/leabharnansonnge1897fras 



LEABHAR NAN SONN 

GEARR-AITHRIS 

AIR 

CURAIDHEAN NA CRAOIBHE RUAIDHE 

IS AIR 

DIULANAICH IOMRAITEACH 
LA AN DIUGH 

LE 

ALASDAIR FRISEAL 



TORONTO 
CLO-BHUAILTE LE UILLEAM BRIGGS 
J897 



FACAL DO'N LEUGHADAIR. 



Tha na sgriobhaidhean a leanas air an tairgse do 
Ghaidheil Chanada le dochas gu 'm buin iad gu caoimh- 
neal riutha. 

Chaidh an cur ri cheile an toiseach airson paipeir- 
naigheachd, agus air do'n chlo a bhi air a shuidheachadh 
aig an am, gu cabhagach, tha 'n litreachadh a' nochdadh 
mhearachd ann an iomadh 'a'ite— ni a tha ro mhinic a' 
tachairt gu mi-leas cainnt ar mathar. 

Bho'n am 'san deachaidh Saè'- bur a mach an toiseach 
chaochail dithis de na daoine air a' bheil iomradh 'san 
leabhar. Cha 'n 'eil Eachan Mac-Illeathain ni 's mo ; 
's tha 'm fòd air fàs uaine thar uaigh Shiorraim Mhic- 
Eallair, ach tha ainm gach aon diubh cubhraidh do na 
Gaidheil, agus bithidh an cliu buan. 

" Ach ni 'n searg 'ur cuimhne mar lus, 
Fheara bu mhor tlus agus bàigh ; 
Mar sholus gu aimsir an cèin, 
Triallaidh 'ur sgeula 's an dàn." 

Toronto, An Dudhlachd, i8gò. 



CLAR-INNIS. 



Do'n Leughadair - - - - - - - iii 

Duain Ultach 7 

11 Duan a' Ghairbh - - - - - 9 

11 Na Cinn - - - - - - - 17 

11 Deirdri 25 

n Fraoch Mac-Fithich 34 

Am Bard MacColla 35 

Siorram MacEalair ------- 67 

Daibhidh Speinse ------- 76 

Domhnull Catanach 84 

Ceilidh Ann an Canada - - 97 

Feasgar Sabaid 's a Ghaidhealtachd - - - 110 



Eachan MacIlleathain. 



DUAIN ULTAÒH. 



'S ann a'n Ile bhoidhcach a rugadh mi \s a thogadh mi, 
S ann an Ile bhoidheach a rugadh mi 's a bha mi riarah." 

HA eilean uain' Ile iomraiteach am measg" eileanan 
na Gaidhealtachd, cha 'n ann amhain airson a 
T mhachraichean torach 'sa raointean cluaineach, 
ach ìnar an ceudna, 's gu sonraichte, airson nan-daoine 
fog-hainteach, fog-hluimte a thug e do'n Ghaidhealtachd, 
's do 'n t-saog-hal. Bithidh cuimhne air Iain Og" Ile, am 
fad 'sisurrainnear '"Leabhar na Feinne,"no sgeulachdan 
na Gaidhealtachd a'leughadh; bho Ile thainig- Foclair 
mhic Ailpein, leabhar air am bheil seula ard-foghluim : 
thug* Ile dhuinn Mr. Niall MacNeill, ollamh ionnsaichte 
Lunain ; agus a bhrathair lain, a sgriobh iomadhsreath 
ann an Gaidhlig* g-hlan dhuthchasach ; thogadh ann an 
Ile, lain Mac Mhurachaidh (Murdoch) an sar-Ghaidheal, 
a thug" seachad fallas a ghruaidhe ag^us neart a chinn 
gu bhi leasachadh crannchur 's gu bhi dion coirichean a 
luchd duthcha bho tharcuis agus ana-dheanadas nan 
uachdaran ; tha Daibhidh Speinse againn fein ann an 
Canada, ach dhearrsaich soius na greine an toiseach 
air ann an Torradh 's an eilean Ileach. Tha a bhuadhan 
inntinn, us ard-fhoghlum aithnichte air feadh na duthcha, 
agus mar Ghaidheal deas, dileas, tha e seasamh ceann 
us g^uailean tharseanairean a luchd-duthcha. Ach 's an' 




8 



DUAIN ULTACH. 



la an diugh cha 'n 'eil mac cliuiteach aig Ile co-ionnan 
ri Eachan Macllleathain, maighstir-sgoil aig Baile- 
Ghrannd, mu leth slighe eadar ceann Loch-an-Dail agus 
Port-Ascaig. Tha iomadh bliadhna a nis o'n rugadh 
Mr. Macllleathain. Tha e suas ann an aois, ach tha a 
shuil fathast geur agus a bhreathnachadh gun mheirg 
gun fhailneachadh. Mar dhearbhadh air 'sin, tha e an 
deigh leabhar luachmhor a chur am mach do dhuain 
Ultach, le mineachadh foghluimte a bheir soilleireachd 
air cuid do phuingean dorcha seann eachdraidh na 
h-Eirionn, 's achuidicheas iadsan a tha ag sireadh eolais 
air ceann toiseach cuid do na h-ursgeulan Gaidhealach. 
'S f hada bho 'n a thoisich Macllleathain air saothrachadh 
anns na raointeau farsuing so. Bha a lamh ri faicinn 
gu soilleir anns a cho-chruinneachadh do sgeulachdan a 
chaidh a chlo-bhualadh fo aimn agus aig cosdas Iain 
Oig Ile. Bha e 'na sgriobhadair deas, comasach air 
cuspairean a bhuineadh do chinneadh, eachdraidh agus 
canain nan Gaidheal, re moran bhliadhnachan agus is 
iomadh paipeir-naigheachd a thug aite do dh' obair a 
phinn. Tha e air a mheas le daoine ionnsuichte a bhi 
'na shar-oileanach, 'na dhuine air leth foghluimte agus 
lan-chomasach air a chuid eolais a chur gus a bhuil is 
airde. Tha am beachd so air a dhaingneachadh gu tur 
leis an leabhar ur a tha a nis air tighinn bho 'laimh. Is 
airidh e air aite ard am measg leabhraichean Gaidhlig 
ar latha-ne ;faodaidh e a bhi air a chur taobh ri taobh ri 
obair Dhoctair Chamshroin, nach mairean, a bha ann an 
eilean Arrain agus cliu ni 's mo na sin bhitheadh e duilich 
a dhioladh do leabhar sam bith is aithne dhuinn. Tha 
seachd duain air am faotainn anns an leabhar,— -Duau 
A' Ghairbh Mhic Stairn, Na Cinn, Cuchulainn 'n a 



DUAN A' GHAIRBH MHIC STAIRN. 



9 



Charbad, Deirdri, Caoidh Dheirdri, Fraoch Mac Fithich, 
agus Conlaoch. Tha iad sin, le eadar theangaehadh 
Beurla, foclair goirid, agus beachdan an ughdair air na 
duain, air an cur sios anns an leabhar, agus, mar a 
thuirtear, tha obair Mhic Illeathain 'n a thabhartas 
luachmhor do litreachas nan Gaidheal. Tha susbainn 
cuid de na duain air a thoirt 'n ar briathran fein, mar 
a leanas : 

DUAN A' GHAIRBH MHIC STAIRN. 

'Se ionad iomradh an sgeoil so Teamhra ann an 
Eirinn. Tha an duan ro shean. Tha daoine foghluimte 
ann am beachd gu Dheil e mu nithean a thachair roimh 
chogaidhean nan Lochlannach ann an Eirinn, ach cha 
ruig sinn a leas a bhi ro-chruaidh chinnteach mu 'n am ; 
tha iomadh sgcula, taitneach, brioghail, aig am bheil a 
bhunncha r air fholach as an t-sealladh 's na linntmn a 
dh'aom. Ann an Talla Theamhra bha Conall, Cuchui- 
ainn, Brichdean, agus cuid eile do Churaidhean na 
Craoibhe Ruaidhe, mar a dh' ainmicheadh aireamh 
thaghtado laoich na h-Eirionn. 'N uair a bha na laoich 
ag cumail cuirm agus ag deanadh aoibhneis air leth an 
treunalachd agus an comas arm, bha an dorsair ag dean- 
adh faire gu dileas aig taobh am muigh an doruis. Cha 
b' fhada gus am fac e loingeas ag tighinn thairis air a 
chuan agus thog e caismeachd mar so : 

" Einch a Chu na Teamhra, — 

Chi mi loingeas tha do-labhradh ; — 

Loin-lan, nan cuan clannach 

Do loingeas mor nan allniharach !" 

Bha Conali subhach le teas na cuirme ; cha b'e upraid 
no cogadh a bha 'n a bheachd agus ann am briathran 



10 



DtJAIN tJLTACH. 



frionasach mhaoidh e air an dorsair ag radh nach bu 
naimhdean ach luchd-euideachaidh a bha 's an t-seall- 
adh Cha b' fhada gus an do thog an dorsair caismeachd 
eile, ach a nis 's ann a bha aige ri innseadh gu'n robh 
curaidh mor, lan armaichte, aig an dorus, a bha 'toirt 
dulan do laoich Eirinn air fad, 's ag radh gu'n robh e 
comasach air an cur uile gu leir fo chis. Cha robh cluiche 
a b' fhearr leis na seoid na strith de'n t-seorsa so agus 
dh' eirich iad gu dealasach gu bhi a'm baf 1 anfhiraigan 
robh an danadas an cur gu dulan. 

"Chuige mise," arsa Cn-riodh, 
Àraon agus O'Conch iir, 
Fear-diau taoibh ghil, 
'S Fraoch fial Mac Fiughaidh, 
Aodh MacGaradh a' ghlui ghil, 
'S Caoilte ro-gheal Mac lionain. 

Ach bhac an dorsair iad. Bha e 'n a chomhairliche 
glic. B' e Au Garbh Mac Stairn a bh'aig an dorus agus 
b' aithoe dha ni-eigin do neart a ghaisgich sin. Ars' 
esan : 

" Chonnairc mise coig catha deug 
Do dh' fhamhairibh as ni 'm breug 
Bretlr air a' Gharbh as Tir shoir, 
Am Maoigh gallan nan comhrag." 

B'e Conall aon do na gaisgich a bu chliutaiche am 
measg churaidhean na h-Eirionn. B'ainm da, Conall 
Cearnach, a' ciallachadh duine a bha buadhmhor neo- 
sgathach ri aodan cunnairt no Catha. Mhol na baird e 
mar "Sonn catha na claoin Teamhracb." Ach 'n uair a 
chual' e ainm Mhic Stairn ann am beul an dorsair dh' 
fhan e air ais 's an Talla Bha caoin ghuth maighdinn 
an TalJa, d'am b' ainm Maobh, Inghean Ochaidh, flath na 



DUAS a' ghairbh mhic stairn. 



11 



Feinne, mar an ceudiia an aghaidh na comhraig. "Na 
leigidh oglach nan cath" ars' ise, "Staigh do thaigh 
Teamhra nan righ-fhlath.'" Dhuisg a briathran "ogiach 
nan cath," inntinn Chonail!, oir b* fhear cogaidh e eadar 
chnaimh 'us chraicionn, agus cha leigeadh an tamailt 
leis an Garbh a chumail an rnach ni b'fbaide. Ghrad dh' 
fhosgladh an sin an dorus agus shuidb Garbh sios gu 
bidh a chum a neartachadh agus urachadh mus toisich- 
eadh a choimhstri. 

Chaidh aite tri cheud fear a reiteachadh air a shon 
agus chuireadh biadh agus deoch airson coig fichead 
duine fa chomhair an fhir mhoir. Bha na curaidhean ag 
amharc le iognadh mar a bha an gaisgeach a" cur 
casgadh air 'ocras. Dh' eirich Cuchulain a dh'* aon taooh 
agus rhog e a sgiath, bha suil Naois an deigh a dha 
shleagh agus ghlae Conall Cearnach a chlaidheamh. 'N 
uair a sheall An Garbh mu'n cuairt air bha caogad mac 
righ mu thimchioll. Thoisich na daoine air labhairt ri 
cheiìe. Ged a thainig An Garbh d' an ionnsuidh mar 
namhaid thug iad lan " Chothram na Feinne" dha. B' e 
Brichdean a cheud neach a labhair. Ars' e. ann am 
briathran seimh : "Fearas 's faoilte dhuit gun fheall, 
am fianuis fea'raibh Eireann !" Thaitinn na briathran 
ri Conall an t-Ard Righ, agus thug e misneachd do 
Bhrichdean a' dhol air aghairt. Ag tionndadh gus A' 
Gharbh dh' ainmich Brichdean dha aon an deigh aon do 
laoich na h-Eirionn leis am faodadh e cogadh a' dheanadh. 
Mhol e am buadhan 's an gaisge. Chuir e suas tad mar 
dhaoine dearbhta a b' iomchuidh air cath a chur leis A' 
Gharbh. Cha do mheas an " Treun-fhear'' iad a bhi 
airidh air an urram sin, oir cha bu bheag an ni anns na 
laithean sud strith a dheanadh le gaisgeach cho ainmeil 



12 



DUAIN ULTACH. 



ris A' Gharbh. Bha mic an Righ suas ris na h-uile cleas 
ann an cleachdadh arra agus thugadh iadsan am mach 
am fianuis A' Ghairbh. Cha mho a ghabh e riu-san. Bha 
aon duine ainmeil agus treun thar gach neach eile ann 
an Eirinn agus b' ann le buaidh airsan a b' aill leis a bhi 
cosnadh cliu. B' e sin Cuchulainn. Labhair e : 

" Bheireamsa briathar righ ann, 
Fhearaibh aille na h-Eireann ; 
Nach teid mi fem ann am luirjg, 
*S mi gun gheill o Chuchulainn." 

Dh' eisd Cuchulainn ris gun gheilt. Bha a sgiath air 
a togail os aird, agus bha e dian-dheas airson na coimh- 
stri. Bu righ e fein agus thilg e air ais gu h-uailleach 
briathran a choigrich. 

" Bheireamsa (ars' esan) briathar righ eile, 
Nach toir thu mo gheills' air muir 
'S mi fein ann a' m' bheatha." 

Thoisich e an sin air caineadh, 's air di-moladh A' 
Ghairbh:— " 'S bodach thu bhuidheann udlaidh, 's olc 
thu fein, 's olc do mhuinntir," 'chum a ghuineadh gu 
geur fhearg 's gu cuthach-cath. Thainig iad gun dail 
gu cruaidh bhuillean. B' ann an sin 'bha 'chomhrag. 
Bha claidheamh ri claidheamh a' cluiche ann am mire- 
chath. Bha an talamh air chrith. Bha fuaim nam buill- 
ean air a ghiulan leis a ghaoith bho ghleann gugleann, 
's air a thilgeadh air ais gu larach a chogaidh le mac- 
talla nam beann. Re sheachd la chog na laoich, gus 
nach " b' airde An Garbh air a' mhaoigh, na Cuchulainn, 
a'n gaisge." Cha robh a lethid riamh ri aithris ann 
an Eirinn. B' iomadh gniomh gaisge air an robh 
iomradh ann an ursgeulan nan seanachaidh, ach 
thug comhrag Chuchulainn agus A' Ghairbh barr- 



DUAN A' GHAIRBH MHIC STAIRN. 



13 



achd orra uile. Bha an da gbaingeach. gu math a reir a 
cheile. Bha An Garbh, laidir, treun agus ro-ealanta. 
Bha Cuchulain cleasanta, sgiobalta, agus neartmhor. 
Cha 'n fhaca namh riamh cul a h-aon diubh. Bha iad 
mar leoghain ann an neart, ann an cridhe 's ann an 
togradh. Cia mar a chriochnaicheadh a chuis, cha b' 
urrainn daibhsan abha 'g amharcorra, innseadh, oir bha 
iad co-ionann ann am buadhan ; bha gach neach diubh 
ag cumaiì suas a chliu. Air an t-seachdamh la chaidh 
am fortan le Cuchulain. Le aon bheum cuimseach 
sgoilt e sgiath A' Ghairbh 'n a da bhloidh agus dh' fhag 
e gun dion e. Bha An Garbh a nis ann an dearbh 
chunnart, ach thuirt e ri Cuchulainn nach geilleadh e 's 
nach tionndadh e troidh fhad 's a bhitheadh e ann am 
beatha. Bha cridhe mor cho math ri gairdean laidir aig 
Cuchulain agus thilg e a sgiath uaithe air an fhaiche. 
Shaoileadh le maithibh na h-Eireann gu 'n robh so tuille 's 
a choir a' dheanadh airson coigrich a thainig gus an cur 
fo chis. Ach cha chromadh inntinn ard Chuchulain cho 
iosal 's gu 'n gabhadh e ana-cothram air neach sam bith 
ann an strith. An deigh do' n chath toiseachadh a ris 
cha robh a chrioch fad' ann an amharus. Chog Cuchul- 
ain le ealantas fior ghaisgich agus le aon bheum sgar e 
ceann A' Ghairbh bho cholainn. 'N uair a shiolaidh ioll- 
ach nan laoch, chuir Conall failte air a Bhuaidh-fhear a' 
toirt dha a "cheud chorn" ann am fianuis fearaibh 
Eireann. Fhreagair Cuchulain ann am briathran an 
duain mar so : 

" Rinn mise gnioinh air Giolla nau Cuan, — 
Creidtadh an righ mar is dual ; — 
Tha leaba aon laoich 'n so, a bh' air Cuan, 
Tha 'n diugh gun aiseag le iomairt sluaigh, 



14 



DUAIN ULTACH. 



A thriall gu taigh Teamhra nan righ-fhlath 
Ghabhail geill air fearaibh Eireann." 

Is e sin suim Duain A' Ghairbh Mhic Stairn, gun dad a 
leudachadh air briathran a bhaird. An toiseach tha 
caisineachd an Doisair agus freagairt fheargach Chon- 
aill ; an sin tha An Garbh aig an dorus agus tha na 
laoich aigeannach air am bacadh leis an Dorsair o dhol 
a' m bad a choigrich ; andeigh earail bho Mhaobh, Ingh- 
ean Ochaidh, flath na Feinne, thugadh aite agus aoidh- 
eachd do'n Gharbh ann an talla Theamhra ; thagh e 
Cuchulainn am mach bho churaidhean na h-Eirionn air 
fad agus chuir iad cath a bhuanaich re sheachd laithean 
agus a chriochnaich le buaidh do Chuchulainn. 

A reir an duain bha nadaoine so am measg laoich na 
h-Eirionn aig an am : — Conall Cearnach aon do na 
righrean, Cu-riodh agus Lugha a mhac, Fiabhaidh Mac- 
Ghoraidb, Fraoch MacFiughaidh, Aodh MacGharadh, 
Caoilte MacRonan, 0' Conchair, Brichdean, Luagha, 
Cormaig", Buinne ag"us Naois. Tha cuidde nah-ainmean 
sin coitchionn anns a Ghaidhealtachd, 's gu sonraichte 
ann an Eirinn g-us an latha an diug"h, agus tha an duan 
a nochdadh gu 'm bheil iad sean le aois iomadh ceud 
bliadhna. 

Tha e air aithris g*u'n d' thainig An Garbh as an 
Esraidh, ainm a tha air a sgriobhadh ann an aite eile, 
u Essa-Roimh" ag ciallachadh, a reir beachd Mhr Mhic- 
Illeathain, "Easna Roimh." Ann an rann do'n duan 
so mar a tha e air a chur sios le Mac-an-Leisdeir, tha e 
air a radh gu'n d' thainig e o'n " Ghreig uamharaich ro 
ghairg,"ach cha thuigte bho 'ainm gu'n robh e bho'n 
Roimh no bho'n Ghreig. Tha ainm Gaidhlig aige, agus 
's e 's coltaicheguìn bu Ghaidheal e a b'urrainn Gaidhlig 



DUAN A' GHAIRBH MHIC STAIRN. 



15 



na h-Eirionn a' labhairt. Ach air an lamh eile, 
ma's fior an seanachaidh agus am bard tha eachdraidh 
Chuchulain aithnichte o bhreith gu bhas. B'e CuchuJain 
an " sonn deas," leis am bu taitneach " sgeul na h-aimsir 
a dh' fhalbh." Tha ainm ag tachairt oirnn gu tric ann 
an sean sgeulachdan na h-Eirionn. Tha e coltach gu'n 
robh tuille a's aon ainm air agus gu'n do lean an t-ainm 
"Cuchulain" ris bho ghniomh gaisge a rinn e 'n 
uair a bha e 'n a bhalachan og. Tha Mr. Mac-ILleathain 
ag ath-aithris sgeul air a phuing so, bho Leabhar na h 
Uidhre. Tha ainm an leabhair so ag ciallachadb, Leabhar 
na Mairt Odhair, a chionn gu'n robh e air a chomhdach le 
craicinn Mairt Odhair. Mar a tha an sgeul a' dol, b'e ceud 
ainm Chuchulain, "Setanta." Bha gobhain iomraideach 
aig sliabh Cuiiinn d'am b' ainm Culand, a thainig gus 
an luchairt aig Eamhain a' thoirt cuireadh do'n righ, 
Conor Mac Nessa agus Curaidhean na Craoibhe Ruaidhe 
gu feisd. Bha Setanta aig an luchairt aig an am agus 
fhuair esan cuireadh mar an ceudna. ach 'n uair a' 
dh'fhalbh a chuideachd, dh' fhan e 'n an deigh gu crioch 
a chur air cluiche chamanachd ris an robh e maille ri 
chompanaich. Anns an fheasgair lean e cach agus bha 
e fadalach mu'n d'rainig e gu taigh Chulaind. 'N 
uair e dh' fheuch e ri dol a staigh, bha e air a 
bhacadh le cu mor a chum an gobhain gu bhi dion a 
thealaich re na h-oidhche. Leum a' bheisd f hiathaich air 
gu grad agus thoisich i air a reubadh, ach bha an gille 
beagtapaidh agus bhuail e air achugugaisgeach. Rinn 
an t-sabaid mor fhuaim air chors'gu'n cuala na h-aoidh 
ean a bh'aig an fheisd e. Ghrad dh'eirich an gobhain 
o'n bhord 's fheoraich e an robh aon sam bith do 'n chuid- 
eachd air fhagail air dheireadh, ma bha, gu'n rachadh 



16 



DUAIN ULTACH. 



e gu cruaidh leis, oir ars'esan chad'thainig duine riamh 
thun an taigh m'oidhche gun a bhi air a reubadh leis a 
chu. An sin chuimhnich an righmar a gheall Setanta a 
leantuinn agus air ball ruith Fearghus Mac Roigh agus 
feadhain eile do na h-aoidhean am mach gu 'shaoradh ; 
ach 'n uair a rainig iad an t-aite chunnaic iad an sar- 
ghaisgeach og a' seasamh os-cionn colainn a choin a bha 
'cheana marbh. Thog Fearghus an gille, gu h-aoibh- 
neach, air a ghuailibh, ghiulan e do'n talla e anns an 
robh a chuirm 's chuir e air an urlar e am fianuis an righ 
agus na cuideachd, a ghabh ris le mor shubhachas. Air 
do Chuland a chuimhneachadh gu'n robh a dheagh 
chu, dileas, marbh, thuit e air caoidh call a choin, a 
bha cho feumail dha a' dhion a thaighean 'sa threudan. 
Sheas Setanta suas agus thuirt e gu'm faigheadh 
esan air a shon culain do'n aon seorsa ris a chu a bha 
marbh ma bha aon ri fhaotainn ann an Eirinn, eadar 
Tonn Tuath 's an airde tuath agus Tonn Chliona 's an 
taobh deas ; agus thairg e mar an ceudna curam a ghabh- 
ail do'n taigh m' oidhche gus am fasadh an culan mor 
gu leoir airson na h-obair. Bha Cathad, druidh an righ, 
a'n lathair agus dh' iarr e gu'm biodh ainm a ghille air 
atharrachadh o Setanta gu " Cu-Chulaind,"—an cu aig 
Culand, agus thuirt e gu'm biodh am balach iomraideach 
fo'n ainm ur troimh nan gin«3alaichean ri teachd 's gu'm 
biodh'ainmagusadheagh-chliubeo gucriochant-saoghail 
am measg dhaoine na h-Eirionn agus na h-Alba. Bho so 
lean an t-ainm "Cuchulain " ris. 

Anns na h-ama sud bha am facal " Cu" ag ciallachadh 
"righ," agus tha cuid do'n bheachd gur e briogh an 
ainm " Cu-chulain," righ Sliabh Chuilinn, oir bha 
Cuchulain 'n a righ gun teagamh sam bith. 



NA CINN. 



17 



A rithist, anns an duan " Na Cinn," tha e air a radh 
gn'm b'e Cuchulain dalt Chonaill Chearnaich, ach ann 
an duan eile, "Suiridh Eimhir " 's e Conall a bu dhalta 
do Chuchulain. Phos Cuchulain Eirahir nighean 
Fhorgall Seolta, mac peathar do Theathra righ nam 
Formorianaich. Fathast, ann an duan eile, " Cuchulain 
'n a Charbad " tha Cuchulain air ainmeachadh mar mhac 
Sheimh-suailti, mhic Aodh, mhic Agh, mhic Aodh. 
Ann an Suiridh Eimhir tha am bard a toirt 
cunntas air spors nan gaisgeach : — Bha ceannaird- 
carbad nan Uladh ag cluich aig luchairt Eamhuin. Bha 
iad ag cur chleasan leis an t-sleagh, achlaidheamh, agus 
ag deanadh gnioinh na h-ubhal. Bha ann an sin : — Con- 
all Cearnach, Fearghus mac Roigh, Loghaire, Celtchar, 
Dubhthach, Cuchulain mac Seimh-suailti, agus Scel an 
sgeulaiche iomraideach. Thug Cuchulain barr orra uile 
anns na cleasan agus na gniomharan treun a rinn na 
laoich agus bha goal aig na maighdeanan air airson 
luthmhoireachd a laimh, luathas a ghearra leim, mils- 
eachd a chainnt, agus airson ailleachd a ghnuis. 

Na Cinn. 

Tha e air a chreidsinn le daoine foghluimte ar la-ne 
gu'mbuin an duan so do'n chuairt-uine is aosmhoire do 
sheann eachdraidh na h-Eirionn air am bheil aithris ann 
an litreachas na duthcha sin. Tha an duanaiche ag cur 
air eachdraidh mar a rinn Conall Cearnach dioghaltas 
air naimhdean Chuchulain, a chuir e gu bas. Tha e colt- 
ach gu'n robh moran sluaigh mu bhas an laoich, oir 
'n uair a chuala Conall mar a thachair bhoidich e fein 
agus caraid eile gu'n cuireadh iad na ceudan gu bas ; gu'n 
" lionadh iad gad cho fad 's a bha 'san duthaich do chinn 
mac Righ a dhioladh eiric Chuchulain," agus mar a bha 



18 



DUAIN ULTACH. 



Conall g'am marbhadh bha a charaid " g'an cur 
air a ghad." Anns an leabhar "Dan Gaisge " leis na 
braithrean Mic Chaluim, tha iomradh air bas Chuchulain 
mar so : " An uair a chaidh Cuchulain a leon, thuirt e ris a 
ghill' a bh'aige, dol gu Conall, is innseadh dha gu'n do 
thog a dhalta taigh ur. Dh'fheoraich Conali dheth, Ciod 
an airde, am fad agus an leud a bha 's an taigh? 
Thuirt an gille, 'n uair a laidheadh e, gu'm biodh a 
shron ri druim an taighe agus cul a chinn ris 
an urlar ; 's an uair a shineadh se e fein, gu'm biodh a 
chasan aig ceann iochdrach, 'sa cheann aigceann uachd- 
rach an taighe ; oir chuir Conall boidean air fein 
neach sam bith a bheireadh sg*eul bais Chuchulain d' a 
ionnsuidh gu'm marbhadh e an neach sin. 'N uair 
a chuala Conall an sgeul so, thuirt e gu 'robh a dhalta 
marbh ; ach chuir an teachdaire fhianuis air fein, nach 
esan a thug sgeul a bhais dha. Tha an duan ri 
fhaotainn ann an caochladh leabhraichean agus co- 
chruinneachaidh do sheann sgeulachdan agus bhardachd 
air atharrachadh ann an cuid do nithean beaga, ach a 
co-chordadh air fad ann am brigh. Is ann bho Leabhar 
na h-Uidhre a thug Mr. Macllleathain an Duan agus 
tha e'toiseachadh mar so :— 

EIMHIR. 
" A Chonaill, cha sealbh na Cinn — 
Deimhin leam gur dheargas t-airm ; — 
Na cinn do chitheam air a ghad, 
Sloinntear leat na fir fo 'm faoibh." 

CONALL. 
" A nighean Fhorghaill nan each — 
A Eimhir oig nam brigh binn ; 
'S ann an eirig chon nan cleas, 
Thugas leam a nios na cinn. 



NA CINN. 



19 



Tha Couall ag- innseadh do Eimhir, banntrach Chu- 
chulain, mar a ghabh e dioghaltas air luchd marbhaidh a 
ceile ag*us ag 1 freagairt nan ceistean a tha i ag* cur air mu 
ainmean nan daoine d'am buineadh na cinn a thug' e d' 
a h-ionnsuidh air a ghad. Ceann an deig"h ceann dh' 
ainmich e dhi gus an do sgithich i do'n sgeuì agns dh' 
fhaig-hnich i :— 

" A Chonaill mhoir, mugh an sgeul — 
Creud a thuit, le d' laimh, gun lochd, 
Do 'n t-sluagh eagnuidhthe a bheil 'n sin, 
An dioghaltas cinn a' chon ? " 
Fhreagair Conall :— 

" Deichnear is seachd fichead ceud — 
Deiream pein is aireamh sloigh — 
Do thuit leamsa druim air dhruim, 
Do nimh mo chuilg cunnla, rag." 
Ach cha do leig'his an dioghaltas so creuchd-cridhe 
Eimhir ag*us dh' iarr i bas 'us adhlac ri taobh a Choin : 
" A Chonaill tog mi 's an fheart," — 
Tog mo leachd os leachd a' chon 
Os d'a chumhadh rachainn eug ; — 
Cuir mo bheul ri beul a' chon." 

' ' Is mi Eitnhir a' s caoine dealbh — 
Ni faighinn searbh dhioltadh dhomh, 
Do dheur no chan 'eil mo speis, — 
Truagh m' fhuireach air eis a Chon." 

Mar so tha an duan ag* criochnachadh, a leig"eil ris 
dhuinn nach eil riarachadh ri fhaotainn ann an diog'hal- 
tas, air cho coimhlionta 's am faod e a bhith. Bha e 
na chleachdadh aig* na Gaidheil, eadhon ri linn Chuchu- 
lain, gu 'm biodh oidean a' tog^ail dhaltan. B' e Conall 
oide Chuchulain a reir cuid do na duain ag"us sheas e le 
fior dhilseachd ri thaobh ann an cunart ag*us dhiolea bhas, 
mar a chunnaic sinn ann an " Duan nan Ceann," ged 



20 



DUAIN ULTACFL 



a chosd sin dha beatha a bhraithrean ceile fein ; agus 
chi sinn gu'n do sheas Cuchulain cuis Chonaill 'n uair a 
bha esan ann an amhghar, fo gheimhlibh Chonìaoich a 
mharbh Cuchulain le cleas na Gatha-bhuilg. 

CONLAOCH. 

Is ainmic ann am bardachd na h-Eirionn a tha sgeul 
cho dubhach, goirt, air aithris 's a tha ann an Duan 
Chonlaoich. Tha na ceud fhacail, leis am bheil an duan 
ag toiseachadh, ag toirt rabhaidh air nadur an sgeoil. 'S 
iad so na briathran : — 

" Do chuala mi fad o shean, 
Sgeul do bhoineas ri cumha 
Is trath dh 'a h-aithris gu trooi 
Ga ta e mar ainnis oirnn." 

Tha Cuchulain a' tighinn 'n ar fianuis 's an duan so aon 
uair eile ; agus ann an da rathad nach eil a chum cliu 
an laoich. A reir saobh-eachdraidh, thogadh Cuchulain 
ann an Dun Scathaich 's an Eilean Sgiathanach far an 
robh taigh foghluim airson cleasan arm. B'e ainm na 
mna-teagaisg Scathach agus bha i iomraideach air 
feadh Bhreatuinn 'n a linn. A'n so fo theag'asg' 
Scathaich tha e coltach g"u'n d'ionnsaich Cuchulain an 
lann a chleachdadh agus an sg-iath oibreachadh mus 
deach e g'U Eirinn. Ann an " Suiridh Eimhir " tha e 
air innseadh g-u'n robh Cuchulain ag"us Aoise ag- cluiche 
air euchdan-g , aisg , e agus ag" cur chatha. Bhrist Aoise 
claidheamh Chuchulain na bhloig'hdean gus nach robh 
e ni b'fhaide na dhorn. A chum a h-aire a thoirt uaithe 
fhein, ghlaodh e gu'n robh fear-carbad Aoise, a da each 
agus a carbad air tuiteam sios 's a ghleann 's gu'n do 
chailleadh iad. Sheall Aoise suas, agus ghabh Cuchulain 
an cothram gus a glacadh. Rug e air a da bhroilleach 



NA CINN. 



21 



agus thilg* e thar a ghuallain i, agus ghiulain e i air 
falbh g' a chuid daoine. An sin leig e air an talamh i 
agus chuir e a chlaidheamh ruiste thairis oirre. Ghlaodh 
ise " Beatha airson beatha, a Chuchulain." " Mo thri 
dhurachdan domh " ars' esan. " Bithidh iad dhuit mar 
'thig iad bho t-anail," fhreagair ise. Dh' iarr Cuchulain 
gu'n d'thugadh i urras do Scathach gu'm biodh sith eat- 
orra ; gu'n rachadh i leis an oidhche sin g' a thaigh ; agus 
gu 'm beireadh i mac dha. B' ann mar sin a thachair. 
An deigh sin dh' innis Aoise gu'n robh i torrach agus 
gu'm beireadh i mac. " An ceann seachd bliadhna bho 
'n la so cuiridh mi gu Eirinn e" ars' ise, " agus fag 
thusa ainm air a shon." Thug Cuchulain fainne oir di 
airson an leinibh agus thuirt e rithe an gille a churd'a 
ionnsuidh ann an Eirinn 'n uair a fhreagradh an fhainne 
a mheoir, agus gu'm b'e Conlaoch an t-ainm a bheireadh 
i air, 's nach innseadh e ainm, no aite-comhnuidh, no ni' 
sam bith mu thimchioll fein do neach sam bith ; nach rach- 
adh e am mach a rathad duine sam bith, 's nach diultadh 
e comhrag a thoirt do dhuine sam bith. Thill Cuchul- 
ainn an sin d' a dhuthaich fein. Ann an co-chruinneach- 
adh Mhic Chaluim, tha e air a radh gu'n robh aig Cuchul- 
ain leannan ann an Albainn do 'm b' ainm Aoise agus 
gu'n robh mac aig"e rithe. Gbeall e g'u'm pilleadh e d' a 
h-ionnsuidh 'n uair a gheibheadh e a bhi 'n a Ard cheann- 
feadhna air armailte na h-Eirionn, ag^us an sin g'U 'm 
posadh e i. Chuir i Conlaoch gu Dun-Scathaich, an t-aite 
a b' ainmeile 's an am sin airson fog"hlum athoirt seachad 
do threun laoich annsg"achciuich rioghail adheanadhfeum- 
ail iad ann an latha a bhlair." Bha Conlaoch air fhogh- 
lum anns gach lu-chleas a b' fhiosrach d' a mhathair air 
an robh eolas aig Cuchulain ach aon chleas d 'am b'ainm 



22 



DUAIN ULTACH. 



an gath-bolg. 'Nuair a thaioig Conlaoch gu aois chuir a 
mhathair e gu Eirinn, 's chuir i fo bhoidean e nach ÌDn- 
seadh e co e fein, 's gu'u d'thugadh e athair ceaugailte 
leis d 'a h-ionDsuidh-se. Bha fios aice gu'm biodh 
coimhstri dheuchainneach ann 's gu marbhadh Cuchulain 
a mhac leis a ghath-bbolg. B'e so a dioghaltas air Cuchul- 
ain airson gu'u d'rinn e a mealladh- B'uamhasach an 
dioghaltas e ; agus thachair mar a dhealbh i. 

Chaidh Conlaoch gu Eirinn. Bha laoich Chlanna 
Kughraidh air urlar Chaigeimh Uladh, fo Chonchobhar 
agus Chonall Cearnach. 'N uair a bha iad cruinn air 
an fhaiche thaiuig Conlaoch orra, " borb 'n a fhraoch " :— 
" An curaidh crodha Conlaoch ; 

A dh' fhiosnadh m'ar cìaraibh grinn, 

Dhun-Sgathaich gu h-Eirinn." 
No mar a tha leabhar Mhic-Chaluim ag radh :— 
" Gu'n d' thainig oirnne borb laoch, 

An curaidh calma Conlaoch, 

Bearta trenna ghnathaicheadh leis 

Dhun-sgathaich gu h-Eirinn." 
Thug e faireachadh do na laoich le 'bhi :— 

" Buaileadh beum sgeith air an fhaich," 
agus cha 'n fhaca an rig-h riamh a leithid ann an coig'- 
coigeamh Eirinn. B'e Conall a thainig- am mach a thoirt 
coinneamh do'n choigreach og". Bha 'n strith cruaidh, 
ach cha do mhaìr i fada agns a chum iog'liDadh na bha 'g* 
amharc orra, cheaDg"ail an t-og"aDach CoDall. Ach cha do 
stad e aig- sia. Aoa an deig-h aoo, mar a thig-eadh g*ais- 
gich Chlaaa Rug"hraidh air an adhairt, bha Coalaoch 
g-'aa ceaag'al g-us am robh ceudaar aig"e fo g'heimhìibh. 
Chuir Coachobhar teachdaire an sia g'u Cuchulaiu ag 
iarraidh furtachd. Tha am bard ag deaaadh iomraidh 
air mar " Ard-righ eagoaidh Uladh." Aig ao am bha 



NA CINN. 



23 



e aig "seann dun ceilidh nan Gaidheal," "Dun-dealgain 
ghrianach, ghloin." An uair a chual' e mar a bha dh- 
imich e gu Conchobhar, ach tha e coltach gu'n d'rinn e 
dail, oir thilg Conchobhar air gu'n robh e mall ann a bhi 
tighinn, — 

" As Conall suireach nan steud meara, 
A'n cuibhreach, a's ceuda d'ar sluagh." 

Cha robh Cuchulain ro-thogarrach dol a shabaid ris a 
ghaisgeach a b'urrainn Conall a cheangal. Bha Conall 
mi-fhaighidinneach 's e 'n sas agus ghuidh e air Cuchul- 
ain cabhag a dheanadh. Ars' e fein : — 

" Na smaoinich gun dol 'n a aghaidh, 
A righ nan gorm-lann graineil ! 
A lamh chruaidh gun laige ri neach, 
Smuainich air t-oide a's e'n cuibhreach." 

Ghluais so Cuchulain agus thainig e 'm fagus agus 
dh' fheoraich e 

" Fios t' airm ? Co do dhuthchas ? " 

Fhreagair Conlaoch gu'n robh e fo gheasan gun a 
sgeula innseadh do neach sam bith, ach na'm bitheadh 
e saor bho bhoidean, nach robh duine ann an Eirinn 
do'n innseadh e ni bu luaithena do Chuchulain. B'e 'n 
cleachdadh "sgeul innseadh mar charaid " no cath a 
chur, agus o nach b' urrainn do Chonlaoch abheulfhosg- 
ladh a chionn nam boidean a chuir a mhathair air cha 
robh ann da ach a chomhrag. Chaidh an strith gu 
cruaidh agus fhuair Cuchulain fa-dheireadh gaisgeach a 
bha cleasanta, tapaidh ann an innleachd catha. 'N uair 
a chunnaic e nach rachadh aige air buaidh fhaotainn air 
a'n doigh sam bith eile chleachd Cuchulain an gath-bholg 
agus lotadh a mhac gus a bhas, oir bha Cuchulain garg 
ann an comhrag. Bha cleas a ghath-bhuilg ioma-lubach 



24 



DUAIN ULTACH. 



agus duilich a chleachdadh. Aig am Chuchulain bha e 
air a ghnathachadh le gaisgich 'n uair a bhiodh iad ann 
an teannteachd a cogadh le saighdean. Bha Cuchulain 
air a lionadh le mor speis do'n ghiullan a ghiulain e fein 
cho treun agus air dha a bhi air a lot gu bas dh'fheor- 
aich e dheth a rithist sgeul a dhaimhean 's a dhuthcha. 

" T' arm a's do shloinneadh gu lom : 
Na teirig a dh' fholchainn oirnn." 

Fhreagair Conlaoch mar so agus chaidh a h-uile facal 
do'n sgeul ghoirt gu cridhe Chuchulain ni bu ghuiniche 
na ged bu ghath-nimhe as a bholg e : 

Is mi Conlaoch mac a' Choin, 
Oighre dligheach Dhun-dealgain : — 
Is mi'n run dh'fhagas am broinn, 
As tu aig Sgathaich ga t' fhoghlum." 

Dh'innis e mar a chuir a mhathair e gu Dun-Sgathaich 
's gu Dun-tairbhe a dh'fhoghlum chleas agus gaisge 
agus gu'n d'ionnsaich e uile chleasan nan oil-thaighean 
sin ach an gath-bholg amhain. Chum a mhathair an 
t-eolas so uaithe air chor 's gu'n tuiteadhe lelaimhathar 
agus is e so guidhe dheireannach Chonlaoich 

"'Thoir mo mhallachd gu m' mhathair, 
O's i chairich mi fo gheasaibh ; 
'Sa chuir an lathair m'lhuluing, — 
A Chuchulain — b'ann le d'chleasaibh." 

Chunnaic Cuchulain an fhainne a dh' fhag e aig Aoise 
bliadhnachan roimhe sin agus chreid e au sgeul agus 
thog e caoidh air son a mhic. " Dh'iath umam ceud 
cumha " ars esan, 's e caoidh bas aon mhic le a laimh fein. 
Eadhon aig an am chraidhteach so bha inntinn cholgarra 
Chuchulain a' dol an deigh strith 's a bhlar. Bha da ni 
ag cur broin air, — gu'n do mharbh e a mhac fein gun 



DEIRDRI. 



fhios dha ; agus nach b'urrainn d'a mhac, air dha 'bhi 
marbh, cuideachadh leis an aghaidh a naimhdean. Is 
iad sin an da smaoin leis am bheil an duan ag crioch- 
nachadh anns na briathran so : 

8 ' Na mairinns' a's Conlaoch slan, 
Ag iomairt air ohleasa an comhlan ; 
Chuireamaid cath formadach, treun, 
Air fearaibh Alba agus Eireann." 

Sin agaibh cunntas goirid air Cuchulain, mar a tha 
e air a dhioghlum bho leabhar Mhr. Mhic Illeathain, 
's bho sheann sgeulachdan nan Gaidheal. 

Facal, a nis, mu Churaidhean na Craoibhe Ruaidhe. 
B' i a' Chraobh Ruadh ainm aon do na taighean a bha fo 
thearmunn luchairt Eamhuin. Bha na Curaidhean a 
comhnuidh 's an taigh so mar a bhitheas saighdearan 'n 
ar la-ne ann an daingneachd. Bha an cliu air a sheinn 
leis Da baird agus air a labhairt ann an oraidean nan 
seanachaidh. Bha iad air am mpladh le ard 'us iosal mar 
laoich thapaidh,threun,aiscioanach agus chumhachdach 
ann an cath, chiuin, agus mhallda ann an sith. Bha iad air 
an ionnsachadh 'n an gairm aig taigh na Craoibhe 
Ruaidhe agus choisinn iad an cliu le'n treunadas. Tha 
ainm an taighe air a chuimhneachadh fathast anns an 
fhacal Creeveroe, ainm clachain faisg* air Armag'h. 

DEIRDRI. 

Tha sgeula Dheirdri air a chur ri cheile le Mr. Mac- 
Illeathain bho sgriobhaidhean Mhic an Leisdeir agus an 
Ollaimh urramaich, Doctair Irvine a bh'ann an Dun- 
Challuinn. Bha an sgeula ro-chumanta aon uair 's a 
Ghaidhealtachd agus bha iomadh samhladh dheth air a' 
sgriobhadh. A nis, is docha nach 'eil neach beo is urrainn 
innseadh. Ann an Leabhar na Feinne, tha Iain Og Ile 



26 



DUAIN ULTACH. 



ag aithris gu'm b'urrainn do chuid do mhuinntir Mhuile 
an sgeul a ghabhail anns a bhliadhna 1870, agus gu'n do 
sgriobh an sar-Ghaidheal, Mr. A. Carmicheil e bho 
aithris seann duine ann am Barradh, d'am b' ainm Mac 
Neill, 's a bhliadhna 1871. Ach tha na seann daoine aig 
an robh na h ursgeulan 's na duain a bhuineas do na 
linntinn cein, a' falbh, gus nach 'eil moran diubh air am 
fagail. Tha leabhraichean, a nis, a gabhail aite an t- 
seanachaidh, agus sgriobhaidhean aite na cuimhne. An 
aite na teangaidh bheo, na gnuis laiste agus na impidh- 
eachd a tha 'n comas a' ghuth a' bhrosnachadh ann an 
itintinn daoine, feumaidh sinn cur suas leis an duilleig 
mharbh air am bheil na sgeulachdan clo-bhuailte. 

Tha roimh-radh goirid air duan Dheirdri a tha Mr. 
Mac Uleathain ag tionndadh gu Gaidhlig Albanach 
an la'n diugh air an doigh so : — Air bhith do righ 
Eireann, Conchar, a' dol a phosadh ban-righ d' 
am b' ainm Deirdri, agus ag ullachadh air son na 
bainnse, mharbh iad laogh og. Bha sneachd air ur-chur 
'n alaidhe air a ghrunnd 's an am. Dhoirt iad fuil an 
laoig-h a muig-h air an t-sneachda agus laidh fìtheach air 
an fhuil. Bha Deirdri a' sealltuinn a mach air uinneig 
aig- an am. Chunnaic i 'm fìtheach ag- ol na fola, ag-us 
thuirt i ris an rig"h :— " Nach bu mhaiseach an duine aig 
am bitheadh a chneas cho g*eal ris an t-sneachda, a 
g'hruaidh cho dearg* ris an fhuil, ag'us fholt cho dubh ris 
an fhitheach." Fhreagair an righ, ag radh g-u'n robh 
clann peathar aig"e-san, agus g-u'n robh a h-aon diubh 
air an robh g-ach buaidh a dh' ainmich i. Thubhairt 
Deirdri ris an rig-h, a rithist, nach cuireadh i cos 'n a 
leabaidh g"us am faiceadh i an duine sin. Air an aobhar 
sin chuir an righ fìos air, Thainig- e fein agus a dha 



DEIRDRI. 



27 



bhrathair. B'e an ainmeanan Naois, Aille and Ardan. 
Air do Dheirdri Naois fhaicinn lionadh i le gaol dha, 
ionnas g-u'n d'fhalbh i leis, agus dh' fhag* i an righ. 
Dh' fhalbh Naois ag-us a dha bhrathair air ìuing*, agus 
sheol iad gus an deachaidh iad air tir aig* Beinn Aird. 
Agus bha giolla beag* 'n an cuideachd d' am b' ainm an 
Gille Dubh, a bha na chomh-dhalta dhaibh, ag-us a' 
feitheamh orra : 
Bho so tha an duan a' fosg-ladh. 

Dh' fhag" na braithrean Deirdri ag-us an Gille Dubh 
a'm Beinn Aird (ann an Earra-Ghaidheal, a reir beachd 
chuid) agus dh' fhalbh iad air turus g-u duthaich Mhic 
Rosnaich, " ceann fear Fail " An sin, thoisich an Gille 
Dubh air g"aol a dheanadh ri Deirdri. Db' fhiach e ri 
'cosnadh le nithean maith airson a buird. Tha e coltach 
nach robh baird nan amana sud oscionn a bhi buaireadh 
ghruagaichean ie pailteas de storas ni 's mo na tha baird 
ar latha fein. Tha eadhon an sar bhard Donncha Ban, 
a' cluiche air teudan a chridhe mar so :— 

" 'S e'm fath mu'n biodh tu talach orm, 
Gur ro-bheag leat mo storas ; 

* * *- * x- 

'S nis nam faighinn mar rium thu, 

Cha leanainn air an t-seol sin ; 
Dheanainn aiteach fearainn, 

A's crodh-bainne chur mu chro dhuit ; 
Mharbhainn iasg na mara dhuit, 

'S am fiadh 's a bhealach cheothar, 
Le gunna caol Dach mearachdaich, 

'S a mhealladh fear na croice." 

Cha robh an Gille Dubh, dh' fhaoidte, cho briathrach, fll- 
eanta, achcha 'n'eil teag-amh nach d'rinn maise Dheirdri a 
dhu-losg'adh le gaol, ag"us rian e " dur shuiridh" rithe 



28 



DUAIN ULTACH. 



Thoisich e gu foil. "Bu chuibhte orm a 's ortbhithcuid- 
eachd," ach air dha a bhi air a dhiultadh gu grad, dh' 
fhas e dian 'na thagradh agus gheall e nach biodh uir- 
easbhaidh oirre do reamhrachd na duthcha :— 
" Gheibheadh thusa, Dheirdri ghuanach 
Bhuamsa air mhaduinn a maireach, — 
Gheibheadh tu bainne 'chruidh chraobhaich 
Agus maorach a Innis-aonaich. 

" Gheibheadh tu muinealan mhuc, 
Mar sin agus sruthaga sheann-tuirc ; 
Gheibheadh tu braoideach as bo, — 
'8 a laoigh mhin na fuilinn a'n so." 
Ach cha bhiodh Deirdri air a mealladh bho a gradh ìe 
geallaidhean no le geur-ghuidhe a Ghille-Dhuibh. B'e 
'freagairt :— 

" Ged gheibhinn uait caolaich fhiadha, 
Agas bradain bhroinne gheala, 
B' annsa leam bior-chul-chas 
A laimh Naois Mhic Uisneachan." 

" B'e Naois a phogadh mo bheul, — 
Mo cheud fhear 's mo cheud leannan ; 
B'e Aille leigeadh mo dheoch, 
'S b' e Ardan a chaireadh m' adhart." 
Chaidh Deirdri gu mullach beiane a bha faisg air a 
taigh-comhnuidh agus sheallji thairis air a chuan airson 
bata chlann Uisueachan. Chunnaic i iad air an lear. 
Bha Ard 'us Aille air an stiuir agus Naois 'g" an cuid- 
eachadh. Dh' earalaìch i an Gille Dubh g*un smid a' 
radh ris na braithrean mu dheig'hinn a g'haoil air an do 
labhair e rithe-se air eag"al g"u'm marbhadh iad e gun 
chionnt, 's nach creideadh iad gu'n robh ise neo-chionnt- 
ach. Thainig Clann Uisneachan air tir agus dh'fheor- 
aich Deirdri dhiubh ciod a chum cho fada iad air falbh 
bhuaipe-se. Dh 'innis iad d'i sgeul an turuis. Bha iad 



DEIRDRI. 



29 



&ir an glacadh le Mac Kosaaich au rig-h "ceann fear 
Fail," ag-us air an cur fo gheimhlibh. Bha duil aig 
Deirdri nach robh g-aisgich air an t-saog"hal cho cumh- 
achdach ri Naois, Ardan 'us Aille, agns cha do thaitinn 
an naig"heachd so rithe. A reir g^naths an linn sud bha 
armachd air a cumail suas mar aon do na priomh bheusan 
agus b'e miann gaeh duine og a bhi ard-aigneach, 
cruadalach, agus coimhlionta ann an gniomharan- 
gaisge. Bha na h-amana buaireasach, doirbh, agus 
bu tric, gun teagamh, a bhiodh neart 'doi thar ceart, ach 
bha riaghailt a cheartais a reir is mar a bha i air a 
tuigsinn, air a dion gu dileas agus gu bichionta. Bha 
lagh onair air aideachadh leis gach duine agus b'fhearr 
le neach tuiteam 's an strith na gu'm biodh e fo mhi- 
chliu. Ma bha cogaidhean ag*us euchdan-fola cumanta, 
bha mar an ceudna a bharail g"u'n robh onair neo- 
thruaillidh ni bu luachmhoire na beatha. Cha robh 
beatha duine cho fìachail ann an suilean nan daoine 
treuna sud, 's a bha an doigh anns an giulaineadh neach 
e fein 's a mhachair ag*us anns a bhlar. 'N ar latha-ne 
tha e furasda 'bhiditeadh nan cleachdaidhean fuilteacha 
bh' aig- ar cein-sinnsearan, ag'us, da-rireadh, bu choir 
duinn meas ard a chur air g"nathas-siobhalta an linn 's 
am bheil sinn beo ; ach 'n uair a smuainicheas sinn gu'n 
robh iadsan a' cleachdadh le dilseachd nam modhana, 's 
nam beusan a b' aithne dhaibh g*un solus an t-soisgeil 
's g'un eolas air slig'he a b' fhearr, ciod am fios nach ann 
bu choir duinn a bhi toirt fainear an t-sail a tha 'n ar 
suilean fein mus toisich sinn air a bhi spionadh an 
smuirnein as an suileansan. Tha freagairt Dheirdri a' 
toirt soluis duinn air na beachdan a bh' aig" na seann 
laoich air seasmhachd ann an cath :— 



30 



DUAIN ULTACH. 



" C' aite an robh 'ar n-airm ghaisge, 
'S 'ur lamhan tapaidh fuileach ; 
N' uair a dh 'fhuilliog sibh — sibh fein slan — 
Do Mhac Rosnaich 'bhi 'g ur diongmhail ? " 

'N uair bhrist Cuchulain sgiath a Ghairbh 's e thuirt 

Mac Stairn, — 

" . . . aon cheum teichidh, 'n oir na 'n iar, 
Cha tug mi riamh 's mi 'm^bheatha." 

Agus tha Ossian MacFhinn ard-fhilidh nan Gaidheal 
ag radh : — 

' ' Theich bhur daoine fein gu narach, 
Cha bhi 'n ainm am feasd 's na danaibh, 
Oigh cha tig le clar na'n comhail ; 
Na'n teach uaigneach tha iad bronach." 

Bha guth Dheirdri air a thogail, mar gu'm b' eadh, ann 
am feirg riu airson gu'n do leig iad le Mac Rosnaich an 
glacadh 's iad beo. Labhair i mar a rinn i, ged 'bha teas 
ghaol oirre airson Naois agus ged 'bha iad air falbh 
bhuaipe la agus bliadhna. Bu mhor an tamailt gu'n do 
cheannsaicheadh iad ; na'n robh iad air am marbhadh 
ann an comhraig*, rachadh corranach a sheiim os an cionn 
agus thogadh na baird carraig-chuimhne thairis orra ann 
an duain a bhiodh iomraideach re nan linntean, ach cha 
robh ach eas-urram agus tair ann a bhi air an claoidh le 
namhaid. 

Fhreagair na braithrean Deirdri gu ciuin, ag gabhail 

an leithsgeil :— 

" Cadal gu'n d' rinn sinn 'n ar long, — 
An triuir bhraithre druim ri druim ; 
M' am d' fhairich sinn beud'na feall, 
Dh' iath na se-long-deug umaÌD." 

Thugaibh fainear mar a chronaich i iad. Nach d' innis 

mi dhuibh, ars' ise,— 

" Nach bu lamh air bhlonaga ban, 
'S nach bu shurd air cogadh cadal." 



DEIRDRI. 



31 



Cha b'ann air sgath an tlachd a fhuair iad o chadal, 's iad 
air deorachd, a ghabh iad priobadh, fhreagair >ad, agus 
chaidh iad air an aghairt ie sgeul an cruadail. Chuir- 
eadh iad ann an uamha shalach fo'n talamh "far an 
tigeadh fodhainn an saile, tri naoi uairean gach aon la." 
Ach bha nighean mhaiseach, throcaireach aig an righ 
agus tha e coltach gu'n d' rinn sgeimh Naois a cridhe a 
bhuanachadh, oir ghabh i truaghas diu agus thug i 
dhaibh seicheachan a bh' aig a h-athair, gu 'bhi 'g an 
dion bho' n uisge. B'e Tiormhail ainm na h-inghein. 
Chuir a h-athair fios oirre agus dh' innis e dhith gu'n do 
thairg righ Eirinn ìan a luinge "do dh' or s do dh' 
innsridh, 's do dh' ionmhas" 'n an cuireadh e na coigrich 
am mach air cuan na h-Eirionn gu 'bhi air an sgrios. 
Tha e coltach gu'm b' e Conchobhar a thug an tairgse 
so. Cha robh an righ cinnteach a uaignidheachd Thior- 
mhail agus thug e seamadh cruaidh dhi gun an ni innse- 
adh do neach sam bith. "Cha 'n 'eil ruine nam ban 
maith " ars' e fein, " Innsidh iad 's a chuil na chluinneas 
iad." Gheaìl i, gun mhaille, gu'm biodh an tairgse air a 
cumail an uaigneas, ag radh gu durachdach : 

" Ciod an ruine a bhiodh ann 
Nach innseadh tu do t' aon ÌDghean ? 
'S an ruine a gheibhinnse uait, 
Gu n gleidhinn bliadhna, gu dil, 
Fo bhile mo chiche deise ; 
'S an ruine gheibhiun bho chach, 
Athair ghraidhe ! gu'n innsinn duitse. " 

Leis na briathran so air a bilean, dh'fhalbh i do'n uaimh 
anns an robh mic Uisneachan air an dunadh suas agus 
dh' innis i dhaibh mu'n cunart agus ghabh i os laimh 
an cur fa sgaoil. Dh'fhalbh i, agus chaidh i far an robh 
•an ceard Cluanach a' bualadh ord gobha air innein. 



32 



DUAIN ULTACH. 



Thuirt i gu'n do thuit iuchraichean a h-athar thar bord a 
luinge. * Rinn an ceard tri iuchraichean buadhach di 
agus leo sin dh'fhuasg'ail i na glasan leis an robh na 
braithrean air an ceangal. Dh'iarr iad tri claidhmhean, 
lon air son choig" oidhchean, agus solus ceire a chum 's 
gu'm bu leir daibh an aghaidhean fhaicinn. Mar an 
ceudna, dh'innis i dhaibh mar a dh' fhaodadh iad long- a 
h-athar a ghlacadh bho 'nfhear mhor a bha 'cumail faire 
oìrre. Dh'imich iad gus an traigh, fhuair iad buaidh air 
sgioba na luinge agus nan rachadh Tiormhail maille 
riu g'heall iad : — 

" As aon bhean cha teid os do cheann 
Ach aon bhean s' an tir a'n teid thu." 
Fhreagair i : — 

" — Fanaidh mi bliadhna air do ghaol, 
Agus bliadhna eile chion t-iomraidh ; — 
'N ceann na coigeamh na seathamh bliadhna, 
Thig 'g a m' iarraidh 'n sin air m' athair, 
; S gleidhidh mise do shith dhuit 
Bho righ an domhain 's bho Chonchobhair." 

Las fearg Dheirdri 'n an aghaidh a chionn g*u 'n d' 
fhag iad Tiormhal 'n an deig^h. A thaobh mar a rinn i 
an teasraiginn cha 'n iarradh ise a bhi thairis air Tior- 
mhail g"u brath. Dh' eig'nich i iad g*u dol air an ais air- 
son Thiormhail ag*us ghabh iad an turus a ris ag"us 
Deirdri maille riu. 

Chunnaic Deirdri annan aisling'g'u 'n robh na braith- 
rean air an claoidh 's air am marbhadh le Conchobhar, 
's bha a g*nuis dubhach oir bha speis aice do shaobh- 
chrabhadh a cinnich. Ach cha do dhruigh am bruadar 
air inntinn a companaich 'us chaidh iad air an aghairt 
gu suilbhireach, gun eagal, air an turus. 'N uair 2 
bhrist maduinn a cheud la orra bha tiug-h cheo a laidh. 



DEIRDRi. 



33 



air aghaidh a chuain agus air dha eiridh chunnaic iad 
gu'n robh iad aig dorus ard-righ Eirinn, eadhon 
Conchobhar an namhaid. Cha robh dol as dhaibh ach a 
choinneachadh, ged bha naoi ceud deug sluagh leis. 
Ach rinn iad geur achmhasan airson sith. Dh' iarr iad 
air a chuimhneachadh, ged a thug iad uaith a bhean 
gu'n d'rinn iad iomadh baigh eile dha ; gu'n do chuidich 
iad e ann an teanntachd mara ; gu'n d'thug iad furtachd 
dha air faiche Dhun-Dealgain ; gu'n d'thug iad d'a 
ionnsuìdh cinn mhac righ na h-Earra-dheise, 'n uair a 
chuir Murchadh MacBrian na seachd cathaibh a'm Bienn 
Eadair. Ach cha 'n fhoghnadh na rinn iad air a shon : 
shiab an fhoill ann an cuis Dheirdri air falbh na h-uile 
comain fo'n robh e dhaibh agus, a nis, cha robh ach 
dioghaltas 'n a chridhe. Las upraid ann an inntinn 
Dheirdri mar an ceudna, agus bhrosnaich i Naois gu 
coimhstri. Ars' i fein : — 

,£ Eirich a Naois 'us glac do chlaidheamh, 
A dheagh mhic an righ a 's glan coimhead ; 
Creud fa 'm faigheadh a cholann shuairc, 
Ach a mhain aon chuairt do'n anam." 

Bu leoir so gu duine nibu laig-e na Naois a chur thiuge 
agus chaidh clann Uisneachan air tir gu cath a chur an 
aghaidh Chonchobhair, ach ged 'bha 'n strith dian, 
cruaidh agus lan-gaisge, ciod an cothram a b' urrainn a 
bhi aig triuir dhaoine an aghaidh feachd Chonchobhair? 
Thuit iad, mar a tha 'n duan ag aithris,— " Ni 'n d'fhag 
meangan, meur, na geug dhiubh." Bha Conchobhar a 
nis toileach air Deirdri a ghabhail air a h-ais mar mhnaoi, 
ach cha chuireadh i a cas air tir gus ann faigheadh i a 
"rogha athchuinge." Agus b'e a roghainn cead 
fhaotainn a tri poga meala, a thoir do na tri chorpaibh 




Am Bard MacColla. 



Am Bard Mag òolla. 



"Mairidh mo chliu anns an dan. 




M measg" nam fineachan Gaidhealach bha na baird 
ard-inbheach agus ann am mor-mheas. Cha b' e 



cogadh 'us creach amhain anns an do ghabh na 
laoich tlachd ; bha iad treun ann an cath ach bha iad 
suairce, caomh ann an sith. Bha mor speis aca do cheol 
na clairsiche agus gu sonraichte do dhuain fhonnmhor 
nam bard. Bha am bard na sheanachaidh, b' esan a chum 
cunntas air gniomharan nan laoch, aig fleagh an fhiona 
dh' aithris e an cliu, ag^us an deigh am bas chairich e 
an carracuimhne 's an dan. 

" An uair bu bheo Treunmhor nan cath, 
Is Tratliall athair nan treun laoch, 
Chuireadh gach cath leo le buaidh 
Is bhuannaich iad cliu gach teugbhoil ; 
Is mairidh an iomradh 's an dan, 
Air chuimhn' aigna baird an deigh so." 
B'e miann g'ach triath agus treuri-fìiear a bhi air a 
mholadh ann am marbh-rann ag"us bha dreuchd nam 
bard, air an aobhar sin, cha b' e amhain deacair, ach 
ro-urramach. 

Anns an linn so cha 'n 'eil tiodhlac air a bhuil- 
eachadh air duine air am bheil barrachd meas na air 



33 



AM BARD MAU tiOLLA. 



gibht na bardachd. Sios g*u laithean ar seanairean. 
bha coirichean agus sochairean aig na baird nach 
robh aig muinntir eile. Agus bha cuid do na coirich- 
ean sin air an aideachadh gu follaiseach 's na 
cuirtean lagha. Tha e air aithris gu'n robh duanaire 
ann an Ceann-Loch-iui ris an abradh iad gu 
cumanta "Am Bard." Mar bhard bha comas aig' air 
oeach sam bith a mholadh no 'dhi-moladh mara thoilich- 
eadh e, agus rinn e aoir air duin' uasal a bha 'na 
choimhearsnachd. Ach dh'aicheidh an duin'uasal gu'm 
bu bhard an rannadair agus tharruing e am bard gu cuirt 
airson gu 'n d'rinn e an aoir. 'N uair a thainig e air beul- 
thaobh an t-siorraim aig Inbhir-Feothairean, thuirt am 
breitheamh sin ris, 's e 'g amharc gu cruaidh air, a chum 
geilt a chur air, — "An tusa Bard Cheann-Loch-iui ?' : 
"Gu'mmeal mi m'ainm ;" fhreagair am bard gu grad, 
"ghairmeadhmiair m'ainm, 's dh'aidicheadh modhreuchd 
ann an cuirt lagha do 'n rioghachd, 's a nis, mar bhard 
cha chionnt dhomh aoir no caineadh a dheanadh." Tha 
an sgeul ag radh gu'n robh an siorram ro-thoilichte le 
geur-sheanachas a bhaird agus gu'n d' thug e cead dha 
imeachd air falbh gun tuilleadh dragh. Co diu tha'n 
sgeul so fior no nach eil tha e a' nochdadh gu'n 
robh na baird 'n an daonie sonraichte am measg 
nan Gaidheal eadhon gu laithean ar n-athraich- 
ean. Is tearc an aireamh a tha airidh air an ainm Bard. 
Ach 'n uair a tha orain duine a' foillseachadh gu bheil 
spiorad agus buadhan baird aige, tha urram air a chur 
air agus tha e air ardachadh ann am beachd a mhor- 
shluaigh. Air aon do na daoine sonraichte sin tha sinn 
a 'n run beagan fhacal a' sgriobhadh a leigeas ris dhuinn 



AM BARD MAC COLLA. 



37 



nach do thriall iinn nam bard, ach gu bheil A 
Cheolraidh ag ungadh f hilidhean an diugh mar bu nos. 

Do na baird ainmeil d'an d'thugadh aite anu an 
"Sar Obair nara Bard Gaidhealach " tha Eoghan 
Mac Colla amhain beo. Bha a chliu cheana 
a'm beul a luchd-duthcha tri-fìchead bliadhna roimhe so, 
deich bliadhna mus deachaidh leabhar Mhic-Choinnich a 
chur a mach. Cha 'n e amhain gu'n do mhair a chliu 
marbhardre an am fhada so, ach dh'fhas e ni bu shoill- 
eire mar a bha'n uine a' dol seachad. Tha speis mhor 
aig Gaidheil Chanada do'n fhilidh aosda a tha fathast 
comasachairA Cheolraidb a thaladh gu "comhradh binn" 
ann am feasgar a laithean. Is oirdheirc 'tha a ghrian 
a pilleadh d' a clos le ceumana mairnealach, mall. Gu 
ma fad' a bhios e mu 'n teid i fodha gu leir eadhon 
ged a mhaireas na neoil bhuidhe dhealrach fada na 
deigh! Ciuin, samhach, mar a bha 's mar a tha a 
bheatha, gun bheud gun bhuaireas, cha 'n 'eilmoran is 
urrainnear innseadh mu dheighinn, gidheadh tha e ro- 
iomchuidh gu'n bitheamaid ag deanadh iomraidh air 
eachdraidh agus air obair duine a tha cho airidh air 
cliu agus meas a luchd duthcha ri Bard Loch Fine. 

Na'n tachradh air neach geur-bheachdach a bhi'n 
lathair aig aon do choinneamhan Comuinn Gaidhlig 
Thoronto, bu dualach dha duine fhaicinn a'n sin, 'na 
shuidheairtaobhdeas fearnacathrach, a'thogadh aire car 
tamuill. Tha e 'g eisdeachd gu furachar ri briathran 
anfhir-labhairt, theagamh gu bheil a lamh ri chluais, 
oir tha 'cblaisneachd a' failneachadh. Duine iosal e, mu 
choig troidhean agus sea oirleach annan airde, seang ann 
am pearsa, ach cuimseach, sultmhor 'n a dhreach agus 



3S 



AM BARD MAC COLLA. 



smiorail, ealamh 'n a ghluasad. A boisgeadh 'n a aghaidh 
tha a shuilean gorm-ghlas, min, tuigseach ; tha a bhathais 
ard agus fosgailte agus ann an laithean oige bha fhalt, a 
tha a nis ciar-ghlas, donn-bhuidhe. Mar eil a 
" ghruaidh air dhreach an ros," tha ruiteag fathast oirre 
do'n t-snuadh a tha na chomharradh air surd inntinn 
agus slainte bodhaig. Tha a bheul laganach a' foill- 
seachadh mor-sheirc agus cairdeis, s' mar an ceudna 
gu'm bheil inntinn mhothachail, iriosal aige. Tha a 
bhilean tana, seasmhach, ach gun chruas no rag-bheart- 
achd ; a shron a' cromadh aig a gob. agus a smig 
bunaiteach, diongmhalta. Tha a ghnuis aoidheal, thla, 
a nochdadh gu soilleir gur duine e a tha suilbheir 
agus teo-chridheach, geur agus smaointeachail. Seal- 
laidh tu gun bhuil airson na sula bhreislicheil, throm, 
bhruadairich a tha air a co-cheangail, gu coitcheann, ann 
am beachd mhuinntir ris na baird, ach ged nach 
eil an comharradh so air aogas, 's e fior bhard a 
th'againn anns an duine so. 'Na cheithir fichead 
bhliadhna 's a coig «i e so Eoghan Mac-Colla. 
Ma tharlas dha labhairt air gnothach sam bith a du' 
fhaodas a bhi fa chomhair na coinneamh, ach cha tric 
leis sin adheanadh, cluinnear briathran tarbhach a theid 
calg-dhireach gu smior na cuise. Cha chanadh tu gu'n 
robh e deas-bhriathrach, ach theireadh tu gu 'n robh e 
da rireadh druidhteach. Tha gach facal air a thaghadh 
's air a ro-thaghadh agus tha gach sreath, 's gach earr- 
ann d' a chainnt, mar a labhras e i, gun mhearachd 
agus air leth snosail. Tha'n aois a laidhe gu aotrom 
air. Tha e cho beothail, sunndach, ri duine og agus a 
reir a choltas cha shaoilteadh gu'n robh e tri fichead 
bliadhna 's a deich. Tha a cheum gramail, sgiobalta, 



AM BARD MAG OOLLA. 



39 



agus r' a fhaicirin air an t-sraid bhiodh e duilich a 
chreidsinn g-u'n robh e an aois nihor a tha e. 

Sin raar a dh' fhaodadh neach Bard Loch Fine fhaiciun 
air an la 'n diugh ; ma theid sinn air ar u-ais ìtu laithean 
oige, gheibh sinn e ri taobh an loch ann an siorramachd 
Earra-Gh idheil air am bheil e air a shloinneadh. Bha 
gabhail aig athair 's aig triuir no ceathrar do tbeagh- 
laichean eile do bh ail * do 'm b' ainm a Cheanna-mhor, a 
bha aig ceann Loch Fine, mu choig mile bho bhaile Ionar 
aora, aite-comhnuidh Diuc Earra-Ghaidheil. Ann an 
so, 'sa bhliadhna 1808 rugadh Eog-hau MacColla, an 
seachdamh leanabh ann an teaghlacb 's an robh ochdnar 
mhac agus nig-heanan. Bha athair 'nadhuine ainmeii 
airson eolais air orain ag*us duanagan nan Gnidheal, 
ag-us a chomais air an seinn aig" na ceilidhean a bha air 
an cumail s:u bichionta 's an am sud airfeadh na Gaidh 
ealtachd. Thug e foghlum math d' a heaghlach a' dol 
cho fada 's a cheadaicheadh a chrannchur dha, agus a 
bharrachd air a sin g-habh e tlachd ann a bhi 'g* inns- 
eadh dhaibh mu aille 'us mu bhoichead nan gleann 's 
nan doireachan, 's nam beann a bha mu' n cuairt 
orra. Tha e coltach gu 'n robh e 'n a dhuine 
tuigseach, breithneachail, agus gu'n do shealbhaich am 
bard cuid d'a thalantan uaithe. Be ainm athar, Dughal 
Mac-Colla agus b'e ainm a mhathar Mairi Chamaroin, — 
nig"hean do Dhomhnuìl mor a Gharbh-choirre, a mhu- 
inntir Chomhail. Tha e air aithris gu'n robh i caoimhneil 
thar comhas, iochdmhor, fialaidh ; min-eolach air a 
Biobull agus curamach mu a theag-asgan. Bha i 'na 
bana-sgeulaiche dheas. Bha meomhair chuimhneachail 
aice agus b' urrainn d'i seann sgeulachdan aithris ag-us 
seann orain a sheinn ni b' fhearr na neach sam bith eiie 



40 



AM BAr.D MAC COLLA. 



a b 1 aithne do'n bhard. B' urrainn d'i oran a dheanadh 
cuideachd na'm b' eigin e, agus is iomadh aon a rinn i 
a'D uaigneas, ged nach leigeadh an saidealt lethe aid- 
eachadh riu. B'e so an seorsa pharantan bho'n d'thainig 
e ; bha a dhachaidh air ordachadh gu measara, glic. 
Cha robh seann chleachdaidhean an t-sluaigh air 
an di-chuimhneachadh, no an gliocas a tha 
ri fhaotainn ann an sgeulachdan agus ann an 
sean-fhacail ar n-athraichean : ach bha an t-ait' a 
b'airde air a thoirt do'n ghliocas sin 'tha feumail airson 
an t-saoghail so agus a tha math mar an ceudna airson 
siorruidheachd. 'N uair a rachadh na binn-luinneagan 
Gaidhlig a sheinn, cha robh dearmad air a dheanadh air 
sailm Dhaibhidh far an robh air a thasgadh smior a 
chruithneachd do'n anara. Bha na nithean sin mar reul- 
iuil do'n bhard 'n uair a bha e mar dhuine og a' cur 
chatha ri buairidhean an t-saoghail ann am bailtean 
Shasuinn, 's mar cheann-teaghlaich, a' treorachadh a 
a chuid cloinne fein 's an t-slighe dhireach, reidh. 

'N uair a bha e fathast gle og, bha tart air inntinn an 
deigh leughadh leabhraichean agus eolas air litreachas 
agus gnath-chuimhn' a dhuthcha. Bha e fadabho sgoil 
mhath ach fhuair e foghlum a bha bunachaireach, cho 
fada 's a chaidh e bhofhear-teagaisg a dh/ fhasdaidh athair 
airson a theaghlaich fein. Sheas so dha gus an d' 
ionnsuich se e fein mar a dh' fhas e suas. Tha am bard 
ag" innseadh aon ni a bha air a chleachdadh anns na 
sgoilean 'n a latha-san a bu choir a bhi air aithris 
's air a thogail suas a chum a bhi air a dhiteadh 
leis gach fior-Ghaidheal, 's b' e sin g'u'n robh teag-asg- 
agus labhairt na Gaidhlig air an cuir sios leis am laimh 
laidir. Aon fhacal Gaidhlig cha'n fhaodadh a chlann 



A M BARD MAC COLLA. 



41 



a ìabhairt. B' e leabhraichean Beurla a bh' aca an 
toiseach agus ged nach tuigeadh na paisdean smid 
do'n leusan, bha e air a thoirmeasg dhaibh a cheil 
a' chuideachadh le 'bhi mineachadh na facail Bheurla 
leis a Ghaidhlig. Ann an cuid do dh' aitean bha 
an cleachdadh mi-chiatach so a' dol ni b' fhalde, ag 
cur bacaidh air a chlaun Gaidhlig a' labhairt air an 
t-slighe do'n sgoil, no a' tighinn dachaidh. Bha luchd- 
riaghlaidh nan sgoilean do'n bheachd gu'm biodh e 
ni b' usa Beurla 'theagasg do'n chloinn le 'bhi 'cur cas- 
gadh gu buiieach air a Ghaidhìig; 'n ar latha-ne cha 'n 
'eil muinntir cionntach do'n mhearachd dheuchainneach 
so, agus tha 'Ghaidhlig a' faotainn cothram mar nach d' 
fhuair i ceithear fichead bliadhna roimhe so. 

Bha Mac Colla air a thogail am measg dhaoine aig an 
robh meas air seann chleachdaidhean nan Gaidheal. Ri 
laithean oige bha an sluagh fathast deigheil air na 
cleasan foghainteach bho'n do tharruing an sinnsearan 
neart agus ealantachd. Bha 'n ceilidh air a gnathachadh 
mar aon do na nithean a bu thaitniche a bha aca. Ei 
taobh na cagailtbha 'n sgeulachd air a h-aithris, an orain 
air an seinn, a phiob-mhor air a seideadh agus car 
dannsa air achur le nabaidhean a bha baigheaì do chach 
a cheile 'sa fhuair toilinntinn ann an conaltradh 's ann 
an caidreachd chairdeil. Is tric a chaidh cunntas 
a thoirt air a cheilidh, 's cha ruig sinne 'leas a 
dealbh a tharruing a rithist ann an so. Bha camanachd 
air a cleachdadh le sean 'us og. Bha speis mhor aig 
na daoine do'n chluiche so. Cha b' ainmic a chitear 
corr is ceud fear a strith airson an t-sailidh air an 
fhaiche agus bha an cliu mar luchd iomain am fad 's am 
fagus air feadh siorrarnachd Earra-Ghaidheal. Bha 



AM BARD MAC COLLA. 



cluich na pioba agus fidhlearachd ro-chumanta mu 
cheann Loch Fine agus cha bhiodh cuideachd, no 
ceilidh coimhlionta gun phiobaire no gun fhidhlear. Cha 
robh eaglais 's an aite ach eaglais steidhte na h-Alba. 
Cha robh a cuid mhinisteirean ag amharc le gruaim air 
fearas-chuideachd na ceiìidh no air fearachd-ioman 
nan daoine. Bha so roimh am na' maighstearau- 
sgoile Gaidhlig a chuir comunn Dhuneideinn a mach 
gu bhi craobh-sgaoileadh solus a Bhiobuill 's a Ghaid- 
healtachd agus gu bhi teagasg an t sluaigh. Shuidhkh 
na daoine coire sin an aghaidhean gu cruaidh an agh- 
aidh nan seann chleachdaidhean a dhit iad gu tur 's air 
an do chuir iad comharradh a pheacaidh. Bha iad 'n an 
daoine treibhdhireach 'n an caitheamh-beatha, cruaidh 
neo-luibte 'n am beachd agus eudmhor a thaobh an creid- 
eamh. Leotha so thainig atharrachadh air gnaths-beatha 
m >ran do 'n t-sluagh ach bha 'm Bard air fas suas gu bhi 
'n a dhuine og mus d' fhuair na beachdan ura greim air 
an aite. Bha cor an t-sluaigh a'n eatorras, an gabhail 
thar a cheile. Bha an tuath bheag 'n an deagh oibrich- 
ean, dichiollach agus toigheach air an cuid airgid. Bha 
na maoir fearainn, mar bu tric, 'n an daoine sitheil, 
onarach agus, aig an am so, cha d' rainig am fuad- 
ach no an cruaidh-chrannchur a bha a' sgiursadh nan 
croiteirean ann an aitean eile bho'n dachaidhean, gu 
ceann Loch Fine, ach bha na h-iasgairean air da thaobh 
an locha gu tric ann an staid eigineach. Bha athair 
Mhic Colla, mar a bha a choimhearsnaich, 'n a thuath- 
anach agus 'n a iasgair, agus mar an ceudna bha e n' a 
fheargleidhidh nan rathadan mora air a chuibhrionn sin 
do dh' oighreachd an Diuc a bha mu'n cuairt air caisteal 
Ionaraora. Bha tuille 'sa leoir do dh' obairaiggach 



AM BARD MAC COLLA. 



43 



□eaeh do'n teaghlach ri dheanadh agus cho luath 'sa bha 
Eoghan comasach air buailtean a thuirling, no air caibe 
a chur, no air ramh a tharruing bha a lamhan an 
sas. B'oibriche inntinneach, dian a bh' ann nach tionnd- 
adh bho ghniomh coltach sam bith a thigeadh ri agh- 
aidh. Aig am an iasgaich b' iomadh uair a bha aige ri 
cruadal^ sheasamh le fuachd agus fliuchadh, a chlaoidh- 
eadh daoine a bu treise na esan. Tha cuimhne aige air 
oidhche araidh air a bhi air a dbusgadh roimh bhristeadh 
na faire le fuaim na gaoithe. Bha 'm baf a air moran uisge 
a ghabhail a staigh agus bha'n leaba fhraoich air an 
robh e 'na laidhe ag snamh air a h-ais 's air a h-aghairt 
air uachdar an uisge. Bha e cho fliuch 's a dheanadh 
uisge e ach cha robh air a shon ach toiseachadh air 
taomadh comhla ri cach a bha 's an aon staid ris fein. 
'N uair a dh' eirich a ghrian laidh a ghaoth agus 
thiormaich a chuid aodaich air a cholainn mar a thiorrn- 
aich na siuil air na croinn, ach cha d'thug" an droch 
[hliuchadh uair a thim do thinneas no euslaint air, bha e 
cho cruadalach, slainteil. Mar so chaidh an uine seachad 
gus an robh e tri bliadhna tharfhichead 'nuair a ah'fhag" 
an teaghlach taobh Loch Fine airson Chanada. Dh' 
Ehan am bard 'n an deigh, oir bu mhiann leis cuid do na 
h-orain a rinn e cheana 'chur ri cheiie, a chlo-bhualadh 
's an cur a mach ann an leabhar. Rinn e so 's a 
bhliadhna 1836 ; agus is iomadh leabhar oran a chuir e 
'mach bho 'n am sin. Tha e air innseadh gu'n d' rinn e 
a cheud oran, mar bu dualach do bhard, air cailin og, 
comh-aois d'a fein, a thalaidh a chridhe maoth as a deigh 
le a boidhchead. Cha robh misneachd aig an oigear 
e fein an luinneag a sheinn. Ghabh e comhairle caraid 
og aig an robh guth math agus dh' aontaich esan an t-oran 



44 



AM BARD MAG COLLA. 



a ghabhail aig ceilidh ann an taigh bantraich a bha 
comhnuidh faisg air laimh, 's bha Eoghan g*u bhi air 
taobh am muigh an taighe aig eisdeachd ris na thachradh. 
B' ann mar sin a bha, agus 'n uair a chuala an gille na 
briathran molaidh a chaidh a labhairt mu'n oran a rinn e 
dh' fhairich e 'n a chridhe gu'm bu bhard e, agus bha e 
air a lionadh le aoibhneas. Bho sin am mach leig e srian 
leis a Cheolraidh agus mar a chunnaic sin, threoraich 
ban-dia na bardachd e gu buadhach 's gu tearuinnte 
uile laithean a bheatha. 

Fhuair a cheud leabhar deagh aoidheachd ; cha b'f hada 
gus an robh an aireamh a chairlh a chlo-bhualadh air a 
reic uile, agus bha failte 'us furan air an cu r air Mac Colla 
mar bhard gealltanach, comasach. Le coron molaidh 
air a cheann agus ainm a chaidh roimhe mar theachdaire, 
ghabh e turus do'n Ghaidhealtachd mu thuath 'sa 
bhliadhna 1838. Dh' fhosgail saoghal nuadh am mach 
dha. Bha ailleachd naduir, ri faicinn anns na glinn, na 
h-aimhnichean, na coilltean, na beanntau, mar nach fac 
e riamh roimh. Cha'n e gu robh siorramachd a bhreith 
a dh' easbhaidh air boidhchead, ach chuir na 
chunnaic e as ur ri meudachd 's ri maise na 
Gaidhealtachd 'na h-iomadh dreach. B' fheudar a chruit 
a chur air ghleus agus ann an Gaidhlig* 's ann am Beurla 
dhealbh e duanag^an ag"us orain nach teid g*u luath air 
di-chuimhne. Bha daoine ainmeil na Gaidhealtachd ro- 
dheigheil air a bhard og chliuiteach fhaicinn agus eolas 
a chur air agus choinnich e ri moran diubh a nochd 
cairdeas agus fialachd dha, 's a leag bonn-cairdeis air a 
shon air an do sheas iad ri 'm beo. 

B'e aimn aon diubh sin Doctair Carruthers, fear 
ieasachaidh paipeir-naigheachd ann am baile lonarnais. 



AM BARD MAC COLLA. 



4Z 



Duine ard-aigneach, foghluimte, ughdar leabhraichean 
a tha inbheach ann an litreachas na duthcha. B'ann 
a'm paipeir Charruthers a chuir am Bard a mach an 
toiseach an duanag a rinn e do dh' amhuinn na Mana- 
chain, aon do na luinneagan is dealbh-chainntiche 's is 
firinniche a thug riamh tuairisgeul air maise 'us greadh- 
nachas naduir. Bha coinneachadh taitneach aig a 
Bhard agus an Doctair aig an Easa Fhaighearach a dh' 
fhaodar aithris a 'n so. Air a chuairt troimh 'n Ghaidh- 
ealtachd thainig MacColla gu Faighear a dh' fhaicinn 
an Easa air am bu tric a chual e iomradh mar aon do na 
seallaidhean a b'oirdheirce a'm Breatunn. An deigh 
dha sealltainn air an easa ghloirmhor bho iomadh aite- 
seasaidh, shuidh a sios aig bun sgorr craobhach a thilg 
sgaile urair thairis air. Leag e air smaointeachadh : 
ghluais a mhac-meamna, agus air clar inntinn bha e 
'dealbh na nithean mora a rinneadh 's na seann linntean 
mu 'n cuairt air an dearbh easa air an robh e a nis ag 
amharc. Thainig miorbhuillean Chaluim Chille, 's a 
chomhradh ri Righ nam Piocach air an ais dha, agus 
nagniomharan iongantach a tha fathast air an tasgadh 
ann an saobh-chrabhadh an t-sluaigh. Thuit e ann 
an neul-bhoile, gun fhaireachdain no cuimhne aige 
cia an t-aite 's an robh e. Bha e air a dhusgadh as a 
shuain aonaranach le fuaim cas-cheumana cabhagach 
a' tighinn 'na choir, agus mus d' fhuair e cothram 
eiridh suas, ghlaoidh guth a mach os a chionn, — "'Holo ! 
an ann a'n so a gheibhear leam an t-og-bhard Gaidheal- 
ach, air bruaich chunnartaich an easa, agus e 'n a chadal ! 
Mo naire Mhic-Cholla, cia mar a b' urrainn duit a bhi 
cho neo-fhaicilleach ?" Bha am Bard air a chur gu 
h-amhluadh car mionaid, ach ghrad chairich se e fein 



16 AM BARD MAU COLLA. 

ag*us dhearbh e do' n Doctair choir (oir b'e a bh'ann) 
nach b' ann 'n a chadal a bha e agus nach robh an cun- 
nart cho mor 's a shaoileadh leis. Cha b' i so a cheud uair 
a choinnich iad ri cheile 's chab' i anuairmu dheireadh. 
B' iomadh comhail agus caoimhneas a thachair eatorra 
an deigh an am so agus cha robh moran do luchd-speis a 
bhaird aig an robh barail a b' airde dheth na 'bha aig 
Doctair Carruthers. 

Aig an am so chaidh am Bard gus an Kuidhlig a 
choimhead air Sine Chaimbeul ris an robh cordadh 
posaidh aige agus do 'n d' rinn e iomadh aon d'a chuid 
oran gaoil. Bhuineadh i do Shiorramachd Earra 
Ghaidheil agus bha i air turus-taghail goirid d'a 
piuthar a bha posda air duine do Chlann Mhic Caluim a 
bha 'n a gharadair do Fhrisealach na Ruidhlig, am fear- 
sgriobhaidh ainmeil. Chaidh am Bard agus Sine gu 
coinneamh Ghaidhealach an Airde Tuath aig Ionarnais, 
agus ann am beachd dhaoine a chunnaic iad le cheile, 
bu choltach a charaid iad, 's cha robh air an larach 
chruinneachaidh maighdean, co dhiu a b' ard no ab'iosal 
ah-inbhe, chomaiseach, no cho dreachail ri Sine Chaim- 
beul. " B' airidh i " ars' am Bard e fein, "air na h-uile 
facal molaidh a sgriobh mi riamh mu timchioll." Ach 
cha do phos am Bard agus an ailleag bhoidheach so. Cha 
b' ann gu 'n d' thainig eatorra ann an gradh, ach dh' 
eisd iad le cheile ri guth a ghliocais a bha labhairt riu, 
mar a chi sinn a dh' aithghearr. Bho so a mach cha robh 
dith air cairdean aig an robh ughdarras 's an rioghachd 
airson cuisean a Bhaird a chur air an aghairt. Air teis- 
teas Mhr. Chaimbeul, I!e, a bha 'n a bhall parlamaid airson 
SiorramachdEarra-Ghaidheil fhuair Mac-Colla aitefear- 
s^riobhaidh ann ati Taigh Cise Liverpool 's a bhliana 



AM BARD MAC COLLA. 



47 



1839. Ghabhe cead 's a bhliadhna sin do aitea bhreith 
agus cha robh a dhachaidh air Taobh Loch Fine riamh 
tuilleadh. Cha robh e fada ann an Liverpool gus ara 
fac' e nach biodh e 'n a chomas Sine Chaimbeul a thoirt 
fo bhannaibh posaidh airson iomadh bliadhna a chionn 
's gu'n robh an duais a bha e ag cosnadh ro bheag. B' 
eudar dha inntinn a dheanadh suas, agus b'e deireadh 
na cuise gu'n do sgriobh e a' toirt a saorsa do Shine. 
Chosd so mor-chradh dha ach cha robh atharrachadh air 
agus le comhairle ghlic an cairdean chaidh an cordadh 
posaidh a bhristeadh leo a dh' aon aonta. Phos Sine duine 
d'am b'ainm Mac-Fhearchair, 's an *EiÌean Dhubh, fear- 
ceairde,agus thog i teaghlach eireachdail dha. Bliadh- 
nachan an deigh so, mus d' f hag am Bard Breatunn air son 
Chanada choinnich e fein agus Sine ri cheile, agus ged a 
bha ise 'na mathair cheathrar chloinne agus esan a nis 
posda dh'fhoillsich achoinneamh gu'n robh smalanbeag 
do'n t-seann ghaol fathast beo, 's mar sin ghabh iad cead 
an t- saoghail-sa d' a cheile. 

Airfad aon 1 h iadhna deugdh'oibrich Mac-Colla anns 
an Taigh chis, a' cosnadh ainm dha fein mar oifigeach 
curamach, dileas agus treibh-dhireach, 'n uair a bhris a 
shlainte agusb' eudardhafois aghabhail re sea miosan. 
Ghabh e an cothram so gu dol a dh'fhaicinn a luchd-daimh 
ann an Canada agus dh' aisigeadh a shlainte aira h- ais 
dhale deadh bhuaidh anturuis. Ann an Canada choinnich 
e ri Mr. Calum Camaran aon do ard uachdaranan 
na tire, a ghabh ris gu h-aoidheal agus a cho-eigniche 
fantainn 's an duthaich. Thairg e aite dha ann an seirbhis 
shiobhalta na duthcha mar a bha aige ann an Liverpool. 
Dhuin MacColìa ris an tairgse agus thill e airais airson 
a theaghlaich a dh'fhage ann anSasunn. MusdochuirQ 



48 



AM BARD MAC COLLA. 



a chulthaobh ri Alba gu buileach, ghabh esgriob troimh 'n 
Ghaidhealtachd, a dol a dh' ionnsuidh an taobh tuath 's 
ghabh e cead deireannach do na glinn, na beanntan 's 
na srathan, agus do na daoine teo-chridheach, uasal 
a bha comhnuidh 'nam measg. Chaidh a shuidheachadh 
gun dail ann an Taigh Cise Bail'-an-Righ, Ontario, agus 
dh' fhan e a'n sin gus a bhliadhna 1880 'n uair a thug e 
thairis obair a dhreuchd 'n a shean aois, lan do laithean 
agus do dh' urram. Ann am Bail'-an-Righ bha a faisg 
air teaghlach athar aig an robh fearann ann am baile 
Seymour air an amhuinnTrent mu choig mile deug tbar 
fhichead gu tuath air Belleville. Ann an so dh' fhas 
gineal taighe athar air leth lionmhor agus seachd 
no ochd bliadhna roimh an am so b' urrainn do'n 
Bhard coig-fichead 's a coig diubh aireamh, a chuid bu 
mho dhiubh ann an Canada. Re da-fhichead bliadhna 
a nis tha ainm Mhic Cholla aithnichte agus air a mheas 
ro-urramach am measg Ghaidheal us Ghall bho chuan 
gu cuan 's bho dheas gu tuath ann an America. Aig a 
dhachaidh ann am Bail'-an-Righ bha e 'na cheann- uidhe 
fialaidh ; bha dorus a thaigh fosgailte, agus 'aoidheachd 
cridheal, d'a luchd eolais 'sd'a luchd-duthcha leis am bu 
mhaith eolas a chur air. Bha gach neach, bho 'n deirceach 
bhreoite, leis am bu bhuidhe greim-bidh fhaotainn, gus 
an duine shaoibhir a thigeadh a chumaondo bhaird ain- 
meil Chanada fhaicinn ; bho 'n duine og a'n geall air 
eolas aig Oil-thaigh Bhail'-an-Righ, a bhiodh gu tricaig 
taobh a chagailt, gu daoine a bha cheana iomraiteach 
ann an ealdhain dhiongmhalta nan sgoil, di-beathta 
aig fardach a Bhaird. Do neach aig an robh speis do 
bhardachd na Gaidhealtachd, no do litreachas Bheurla 
bhiodh ceilidh ann an taigh Mhic-Cholla ro-thaitneach. 



AM BAKD MAC COLLA. 



49 



Bha eolas farsuing aige air leabtiraichean agus sgriobh- 
aidhean nan ughda r Beurla agus bha deagh bhreith 
neachadh aige air na beachdan a chuireadh iad an ceill. 
'Na chomhradh air cuspairean de' n t-seorsa so bhiodh 
faobhar geur air a chainnt, agus cha bhiodh sgath air 
dol an caramh diulanach sam bith le claidheamh ruisgte 
a theangaidh. Ach ma bha e sgaiteach an aghaidh ni 
nach b' fhiach, bha e sicir, measail, mu obair anns an 
robh luach. Bha e 'na sheanachaidh barraichte. Bha 
min-eolas aige air obair nam bard, agus air eachdraidh 
am beatha. B' urrainn da sreath an deigh sreath 'us rann 
an deigh rann a radh do sheann orain nach fhaca suil 
riamh air taobh duileig leabhair, agus bha fiosrachadh 
iongantach aige air ainmean dhaoine 'us aitean a tha 
tachairt ruinn ann an orain Ghaidhlig. Air oidhche 
gheamhraidh, 'n uair a chruinnicheadh a theaghlach 'us 
dithis uo de triuir luchd-taghail mu'n cuairt air a ghealbh 
an bu dual do'n t-seanachas tionndadh air na fineachan 
Gaidhealach, air an eachdraidh, an clcachdaidhean, 'sam 
bardachd. Dh' fhosgladh cridhe a Bhaird agus tharruing- 
geadh e a mach as a storais nithean nuadh agus sean 
airson toil-inntinn na cuideachd. 

B' ann aig am mar so a chitear MacColla aig a 
neart : ghabhadh tu barail ni b' airde 'a bhuadhan 
inutinn ri chluinntinn mar so, na 'ghabhadh tu bho 
a chuid bardachd clo-bhuailte. Bha e 'n a bhall 
do'n Chomunn Oiseineach, agus rinn e a chuibhrionn 
fein do'n obair a bha r'a deanadh 's a chomunn. Do'n 
chomunn so bha 'us tha e 'n a bhard. Tha e an ni 
ceudna do Chomunn Gaidhlig Thoronto ;na bhall urram- 
ach do Chomunn Ceilteach Mhontreal, 's do Chomunn 
Albanach Chicago, 's do chomunu Albanach Dhubusque, 



50 



AM BARD MAC COLLA. 



Iowa ; agus tha e 'n a bhall do Chomunn Rioghail 
Chanada, a chaidh a chur air bonn leis a Mharcus 
Lathurnach 'n uair a bha e 'n a ard uachdarau air 
Cauada. Bha Mac Colla posda da uair ; a cheud uair ann 
an Liverpool, 's a bhliadhna 1845 ri Fransidh Jemima 
Nic-Iain bho choimhearsnachd Charlisle, air taobh Sha- 
suinn. Rug i triuir cbloinne do'n bhard, mac agus 
dithis nighean. Tha am mac so 'n a mhinisteir ann am 
mor-roinn Quebec, tna aon do na nigheanan, Fanaidh, 
marbh ag*us tha an te eile Mairi posda ann an Newark, 
N. J., is ise a' bhana-bhaid, agus shealbhaich gibht 
nach beag bho h-athair. 'S e ainm na dara mna, a tha 
fathast beo, Iseabal Nic-Artuir, a mhuinntir an Ros 
Mhuileach. Thog i dithis rnhac, Aonghas agus Domh- 
null, agus ceathrar nighean, do'n Bhard. Chaochail dith- 
is do na nigheanan 'n an caileagan beaga; thaa' chuid 
eile do'n teaghlach uile beo agus air ceann gnothaichean 
soirbheasach. Mar a dh' fhas an teaghlach suas chaidh 
iad a mach bho 'n dachaidh bhlath ann an Bail'-an- 
Righ, cuid diubh gu dachaidhean dhaibh fein 's cuid eile 
an deigh goireas an t-saoghail ann am bailtean mora 
nan Staidean. Bha mac agus nighean — Mairi Bhan nan 
oran—aige ann an New York agus bha iad a sior thagairt 
air comhnuidh a ghabhail maille riu. Cha bu mhiann 
leis fearann Breatunnach fhagail, agus gu sonraichte a 
chairdean 's luchd eolais am measg Ghaidheil Chanada. 
Ach bha e fas sean ; bha a theaghlach sgapta air feadh 
na tire, agus gheill e do dh' iarrtus a chuid cloinne a 
dhol gu New York. Bha an dealachadh bronach agus 
cha robh duil aig moran d' a luchd eolais gu'm faiceadh 
iad an seann duine tuille, ach cha b'e sud a bheachd fein 
mu'n chuis.— " Bheir mi sgriob g' ur faicinn a'n ceann 



AM BARD MAC COLLA. 



51 



biadhna no dha," thuirt e, ged a bha e aig* an am thairis 
air ceitheir fichead bliadhna. Ag-us cha 'n e amhain 
gu' n robh e cho math ri fhacal, ach thainig e a ghabh- 
ail comhnuidh 'n ar measg--ne aon uair eile 
Mus deachaidh e gu New York thug" Gaidheil Toronto 
aoidheachd dha aig cuirm ann an Taigh osda a Chruin. 
Bha cuideachd eireachdail do mhaithibh a bhaile a 
lathair agus bha oidhche iomraiteach air a caitheamh a' 
cur urram air an fhilidh aosda. Aig- Bail-an-Righ, aig" 
Ottawa, 's aig- aitean eile, bha iomadh dearbhadh air a 
thoirt dha air deagh-run a luchd-duthcha agus dh'fhalbh 
e le durachdmhath airson beatha fhada, shona achaith- 
eadh ann am priomh-bhaile America. Ach cha do chord 
g-leadhraich nan sraid, an stararaich, 's a chabhag" mi- 
cheillidh ris a Bhard agus thionndaidh e aghaidh ri 
Canada. Fhuair e furan nach bu bheag" air dha tilleadh. 
Bha na Gaidheil airfeadhmor-roinn Ontario ro-thoilichte 
gu' n robh e am measg* eolaich aon uair eile. Bha e mar 
gu'n robh e air tilleadh dhachaidh. Chuir Comunn 
Gaidhlig- Toronto failte air mar aon diubh feia, ag-us aig 
coinneamh do' n chomunn a dh' ionnsuidh a'n robh e air 
a ghairm chaidh oraid-molaidh a leug'hadh 'n a chliu, 
ag-us a thoirt dha maille ri sporran lan, a chuireadh 
ri cheile mar chomharradh air deag-h-g'hean dha fein. 
Tha e a nis, mar a thuirtear, ri taobh a theal- 
aich, gu comhfhurtach, toiltichte, ann an Toronto, agus 
is e g'uidhegach aon do'n aithne e g-u 'm bi e fada air a 
chaomhnadh d' chairdean s d'a theag'hlach. 

A tioundadh bho bheatha gu obair, 's eudar moladh 
nach gann a thoirt dha mar bhaiyi. Cha do chlo-bhuail e 
moran oran Gaidhlig* ; cha'n'eil ach mu cheud g*u leth 
taobh-duileig" 'n a leabhar ; ach cha 'n'eil aon oran bho 



52 



AM BARD MAC COLLA. 



thoiseach gu dheireadh air nach 'eil seula fior bhardachd. 
Cha 'n 'eil aon diubh a thilgeadh amfear-sgrudaidh a bu 
gheire a mach as an leabhar. Tha an aireamh beag ach 
tha an co-chruinneachadh air a thaghadh 's air a ro- 
thaghadh, gus, ann am beachd chuid, an robh a ghuit- 
ghlanaidh air a cur buileach is cruaidh. Ach ma chaidh 
cuid do'n chruithneachd a sguabadh air falbh ieis a 
mholl 's ann is tarbhaiche an siol a dh' fhagadh. Sgriobb 
agus chlo-bhuail Mac-Colla aireamh mhath do dhain 
agus orain Bheurla, agus choisinn e moiadh ard air an 
son-san bho leithid do dhaoine ris au Urramach Tormad 
Mac-Leoid, Huistein Muilleireach bho Chrombaigh, Dr. 
Mac-Ille Dhuinn, asgriobheachdraidh nam Fineachau 's 
nan Reiseamaidean Gaidhealach, am feallsanach urram- 
ach sin Mr. Aìasdair Stiubhart, " Bun-Lochabair," agus 
moran daoine ainmeil eile. Cha 'n ann idir mar bhard 
Gaidhealach amhain, a rinn e ainm d'a fein, oir ged nach 
sgriobhadh e sreath ann an cainnt a mhathar riamh 
rachadh ainm sios am measg bhard na linn-ne so. Ach 
ged tha so fior 's ann mar bhard Gaidhealach a mhaireas 
a chliu ann an cridheachan a luchd-duthcha agus 's ann 
mar bhard Gaidhealach a bu mhath leis fein a bhi air a 
chuimhneachadh. 

Chunnaic sinn mar a chuir Mac Colla a cheud oran a 
rinn e fa chomhair saoghail bhig Chinn Loch Fine ; chi 
sinn a nis mar a thugadh a bhardachd do'n t-saoghal 
fharsuing gu leir. Bha e ochd bliadhna thar fhichead a 
dh' aois 'n uair a chaidh a cheud leabhar a chlo-bhualadh 
's a bhliadhna 1836. B'e 'n t-ainm fo'n d'thainig e a mach, 
"Clarsach namBeann." BhaorainBheurlaagusGhaidh 
lig 's an leabhar, mu'n aon aireamh 's an da chanain. 
Bliaco-chi uiiincachadh Gaidhligair a chur a mach an« 



AM BARD MAC COLLA. 



53 



an 1839, 's a rithist, ann an 1849. Bho 'n am sin chaidh iom- 
adh ath-chlo-bhualadh a dheanadh mar a bha muinntir a' 
sireadh nan leabhraichean. Dh 'fhoillsich a cheud leabhar 
do'n t-saoghal gu 'm bubharde. Mheas breitheamhan 
comasach gu robh fior bhard air eiridh 'sa Ghaidheal- 
achd , agus tha lan dhearbhadh againn a nis gu'n robh iad 
ceart, ma 's fhiach beachd a luchd-duthcha dad sam bith. 
Ann a bhi sealltainn thairis air sgriobhaidhean mu 
Mhac-Colla, cha do thachair orm ach aon duine a tha co- 
measgadh achmhasan le chliu ; ach ged a tha an neach 
so 'faotainn coire do'n Bhard ann an ni no dha, tha e ag 
iochdadh molaidh dlighich dha mar bhard finealta, 
grinn. Is e an neach a tba mi'ciallachadh, an t-ollamh 
foghluimte ann an Lunnainn, Niall Mac-Neill, a sgriobh 
paipeir mu bhardachd ar linn-ne, a bha air a chlo- 
bhualadh, ann an leabhar-miosail Gaidhlig, air a chur a 
mach 's an Oban 1885-86. Tha an t-ollamh ag gearan 
nach d'thainig am Bard a mach le dian-theachdaireachd 
d'a luchd-duthcha, g'am brosnachadh an aghaidh an 
fhoirneart a bha iad a fulang aig laimh nan uachdaran. 
Bha comhstri gharg 'saneaglais a bha g'a reubadh na 
mirean ; bha na Gaidheil air am fogradh bhos 'us 
thall air feadh an t-saoghail, ach a reir Mhr 
MacNeill cha robh inntinn a Bhaird air agluasad leis na 
trioblaidean sin. Bha e gugoireasach air a shuidheachadh 
ann an Liverpool air teisteas dithis uachdaran agus cha 
robh e nadurra dha a bhi 'togail cath-ghairm air teudan 
na ceolraidh, a dhuisgeadh misneachd nam fineachan 
mu thuath. Chaill am bard og co-fhaireachdainn ri 
glaodh geur an t-sluaigh, cha d'thainig e a mach mar 
fhear-seinn an doilgheasan, mar a bu chubhaidh do 
bhard 'n a linn-san ; agus air an aobhar so cha 'n 'eil a 



54 



AM BARD MAC COLLA. 



bhardachd freagarach airson cridheachan dhaoine 
a ghluasad. Is e so gearan an ollaimh MhicNeill. 
Tha mi meas gu'n d' thug Mr. MacNeill an t-srian d' a 
bheachdan 's gu' n deachaidh iad an iomrall a chion 
treoireachaidh. Seallamaid car mionaid air a chuis. 
'Sa cheud te, cha 'n 'eil aobhar sambith a bhi creidsinn 
gu robh MacColla air a dhalladh le beadradh no le 
fabhar nan uachdaran. Gun teagamh, nochd iomadh 
aon diubh sin, agus dithis dhiubhgu sonraichte, caoimh- 
neas dha. ach b' ann air sgath a bhardachd — an deigh 
dhacliu baird a dheagh-chosnadh bho'n t-saoghal ; agus 
ma dh' fharraideas sinn ciod i gne a chaoimhneis, 
chi sinn nach robh am bard ni b' fhaide a' n comain an 
dithis uachdaran a bu mho a rinn air a shon, na dh' 
fhaodadh iomadh oigear gealltanach eile a bhi. B' iad 
an da dhuin'-uasal, Caimbeulach Ile, agus Aonghas 
Mac-an-Leisdeir, tighearna Dhunain, a'n tir Chomhail. 
Mar a thug sinn fainear, bha 'n Caimbeulach 'n a bhall- 
parlamaid aig an am air Siorramachd Earra-Ghaidheil 
agus bhiodh a nadurra gu'n gabhadh e suim do dhuine 
og sam bith 's an t- Siorramachd sin, aig am biodh tiodh- 
lac na bardachd mar a bha aig MacCoIla. Thug e teistaes 
math dha do 'n neach a bha air ceann na cise. Bha 'n 
teisteas so air a neartachadh le Mr. Mac-an-Leisdear 
aig an robh min eolas agus meas air muinntreach math- 
ar a Bhaird, a bhuineadh do thir Chomhail. Co am 
ball-parlamaid no an t-uachdaran, an diugh, nach 
deanadh na h-uiread do dhuine coltach sam bith a 
b' fhiach an t-saothair, a bhiodh a comhnuidh air oigh- 
reachd an aoin, no am measg luchd-taghaidh an aoin 
eile? Agus an ann a chionn nach do thionndaidh dithis 
dhaoine, a bba aithrìiehte airson an caoimhnealachd, 



AM BARD MAC COLLA. 



f>fi 



an culthaobh air fear-duthcha dhaibh fein, do bhriogh 
gu'm bubhard Gaidhealach e, a chuirear as a leth nach 
d'thug- e aite 'na bhardachd do chor anniseach an t- 
sluaig-h ? Feumar an fhirinn innseadh. 'N uair a bha 
an t-ollamh a sgriohhadh nam beachdan so, bha e a'n 
teas na comhstri a thog* na croiteirean airson ath- 
shuidheachaidh an fhearainn 's a Ghaidhealtachd, ag'us 
cha robh inntinn fosg"ailtedo chaoin gmuth g"aoith an iar 
a'seideadh troimh dhoireachan nan g-leann ; cha'n 
fhog'hnadh ach ceol nan stuadh 'n uair a bhiodh an 
cuan siar a beucaich air corsaibh creag-ach Ile. A chum 
a bhi reidh ri beachd MhicNeill, bu choir do'n Bhard 
cuspairean a thag'hadh airson a chuid oran aig" am 
biodh dlu-cheangal ri cuisean an fhearainn, ag-us air 
dhaibh a bhi air an taghadh, bu choir dhaibh a bhi air 
an laimhseachadh le teas-chorruich a chuireadh crioth- 
nachadh air naimhdean an t-sluaig-h. Bhiodh so math 'n 
a aite fein, 'n an g'abhadh e deanadh ; ach co am 
bard o Ossein g"u Mac-Dhunleibhe a thug- buaidh le oran 
air droch-bheairt nan triath ? Tag"hadh am bard e fein 
cuspair airson oran, cuireadh e neart a bhuadhan air, 
ag-us a reir mar a shoirbhicheas leis faig-headh e cliu. 
Anns a chearn 's an do thog'adh MacColla, bha an tuath 
bheag" 's na croiteirean g"un mor ghearan an aghaidh nan 
uachdaran ag-us cha robh min-sg"eul aca air an fhoir- 
neart a bha dol air aghairt ann an aitean eile do 'n 
duthaich. Ann an Liverpool bha e fada air falbh o 
chonnspaid na h-Eaglais a bha lionadh inntinn a luchd- 
duthcha roimh an dealachaidh a' n 1843. Ach, g*ed is 
fior so, bha a chridhe air taobh an t-sluaigh, 's chuir e an 
ceill a smaointean ann an rannan deas-chainnteach, 
comasach a tha dearbhadh 's a daing'neachadh gu 



56 



AM BARD MAC COLLA. 



gearan mi-chothramach, gearan Mhic-Neill. Lebriath- 
ran sgaiteach lean e Sellars bho Chataibh gu Earra- 
Ghaidheil, a' taomadh sgeige 'us magaidh air a cheann 
ann an aoir a tha diteadh fasachadh na tire ; anns an oran 
arinn eair "Roghadhnan Gaidheal,"--Iain Mac-Mhurach- 
aidh (Murdoch) tha e 'sgiursadh nan uachdaran le scor- 
pionaibh ; anns an oran "Beannachd Dheireannach an 
Eilthirich Ghaidhealaich," tha e 'cumha suidheachaidb 
na tire mar so : — 

" Tha Gaidheil 'g am fogradh mar cheo bharr do shleibhtean 
'S ma lean riut Cinn-fheadhn' 's ann air caoraich a's feidh ! 

1 ' A Bhreatuinn, 'n am dusgaidh thoirt sgiursadh do d' naimhdibh, 

Co b' uire na 'n Gaidheal gu eiridh leat suas ? 

Àn cuimhn' leat na dhoirt iad de'n dearg-fhuil 'n aft bhlaraibh, 

'S 'n e nis bhi 'gani fogradh gu brath uait an duais ? 

'G am fogradh air sgath, barrachd mail ann am poca 

Nan triath air bheag nair 'dh' fhag 'na fasaich tir m' oige ! 

B'e 'cur eadar mathair 'saceud leanabh boidheach, 

B'e 'n rusg thoirt bho'n chraoibh, bhi an eiginn dol uait. 

Cha 'n e amhain gu bheil cridhe a Bhaird 's an aite 
cheart 's a chuis so ; tha e mar an ceudna a' bualadh le 
comh-fhulangas do mhuinntir sharaichte gach cinneach 
fo'n ghrein, agus dh' fhuiling e airson nam beachdan 
saorsail a shearmonaich e 'na bhardachd, an aghaidh 
ainneart agus, mar a bha esan a creidsinn, droch riagh- 
ladh na duthcha. 

Air clar-innsidh leabhair Mhic-Cholla, tba am Baid a 
roinn obair 'na da earrann. Anns a cheud earrann tha 
dain do chaochladh seorsa, 's air iomadh cuspair againn ; 
anns an dara earrann tha e 'toirt dhuinn aireamh 
thaghta do dh' orain ghaoil. Faodar cumail ris an t-seol- 
dhealachaidhso anns na briathran a leanas. 'Se a cheud 
oran a tha 's an leabhar, oran-molaidh do Loch Duich, 



AM BARD MAC COLLA. 



57 



meur do'n mhuir, a tha laidhe gu samhach aig* bun 
Chro-Chinntaile. Tha an t-oran so, ag-us, mar an 
ceudna, oran a rinn e air Loch Aic a'n Comhal, cho 
math ri orain eile a rinn e do'n t-seorsa so, a 
nochdadh comas agus gibhtean a Bhaird mar dheal- 
bhaiche naduir. Tha e air leth ciatach 's na samhlaidh- 
ean leis am bheil e a' soillearachadh gach rann. Tha, 
cuideachd, smaointean iailain a' bristeadh troimh nan 
oran mar bhoisgeadh greiue troimh 'n cheo a bhios a' 
comhdach mullach ard nam beann. Chi sinn air ar son 
fein, bho na rannan so, an doigh air ambheil e 'g" aithris 

cliu Loch-Duich. 

* * # * 

Mar naoidhean gu ciuineal 'n a chadal 

An taice uchd dubhach a mhathar, 
'S tric aghaidh na ruara 'mach gruamach 

A's tusa 'n ad shuain chadail samhach. 
A bhirlinn a' teicheadh bho 'n doireann 

Cha n-ainmic 'n ad rathad-sa 'stiuireadh 
'S tu tabhairt dhi beatha gle chairdeil 

Gu fasgadh do bhaghana ciuine. 

'S beag ioghna gach beinn tha mu 'n cuairt dhiot 

Bhi sealltainn a nuas ort gle sporsail ; 
Cha mhinic 'chi stuadhan co aluinn 

Iad fein ann an sgathan co oirdhearc. 
! gu bhi trath oidhche 'g an coimhead 

'N an seasamh a 'n rathad nan reula, 
No le uaill 'togail suas an cinn or-bhuidh', 

'N uair tha 'ghrian 's an ear rosach ag eiridh. 
* * * * 

Tha a cheud rann a'n so g"u sonraichte biiagh. 
Tha 'n loch a laidhe g"U ciuin mar naoidhean a' 
cadal aig* uchd a mhathar. Tha an cuan, a mach 
thar beul an loch, buaireasach mar is tric a tha 



AM BARD MAC COLLA. 



mathair a leinibh, 'n uair a tha trioblaidean agus deuch- 
ainnean a crannchuir a# cur dragh air a h-inntinn. 
Marthuirt amBardefein,— "Chabhiodhefurasdatachairt 
air loch air bith eile d'a mheudachd fein a'sboidhche na 
Loch-aice, — an t-aon loch uisgfe tha ri fhaotainn ann am 
fearann Chomhail." Bu duilich duan dì bu mhilse 
fhaotainn, na diian Mhic-Cholla air an loch 
iomraideach so : — 

Loch mo ghaoil sa thar gach loch 

'Se Loch-aic a' bhroilleach chiuin 
Àir an tric an luidh n' gath-grein 

Soillseach mar uchd seimh mo ruin 1 

Loch nam bruach a's uaine neul — 
Loch nam bradan tarr-gheal, trom, — 

Ged nach faicear long nan crann 
Null no nall ort 'gearradh thonn, 

S' leat an eala 's aille com, 

'S i neo-throm air d' uchd a snamh, — 

Eun a's gile cneas na 'ghrian, 

Sneachd nan sliabh, no leannan baird I 

* * * * 

Loch mo chridhe ! thoir dhomh fein 

Oidhche Ceitein ann ad chuairt 
À measg faile roid a's fraoich, 

'S toirm nan leum-uisge 'n ara chluais, — 
Boillsge gealaich air an raon, 

Dealt na h-oidhche air gach guc, 
'S rionnagan, 'n an siubhal siar, 

Le 'n gloir fein 'cur sgiamh air d'uchd, — 
* * * * 

Ged a dh' fhoghnadh so, a dh' fheuchainn buaidh a 
Bhaird air a bhi luadh maise naduir, cha 'n urrainnear 
dol seachad air an dan shnasail do Abhainn Ruaile :— 



AM BARD MAC COLLA. 



A Ruaile an aigh ! 

A Ruaile mo ghraidh, 
Oha 'n ioghna na baird bhi 'g aithris ort ; 

Bho d' bhun gu do cheann 

'S leat maise neo-ghann 
Nach teid re mo linn as m' aithre-se; 

'S tu fein an sruth tla 
mhoch-thrath gu trath nan rionnagan, 

Le slat no le mor' ath 

'Toirt cuimhneachan searbh 
Do chuairteir nam meanbh-bhall lannaireach. 

0, abhainn gun steidh ! 

'G ad choimhead an de 
Gu'nd'chuir thu gun bhreig, plath-fathar orm,— 

An sud thu a nuas, 

An so thu a suas 
'N ad mhuilleine cuairteag aighearach ; 

An so thu a falbh 

Gu h-athaiseach, balbh ; 
As sud thu, le toirm na gaillinne, 

A' cur na reis chruaidh 

A bheir thu le buaidh, 
Gu fochair nan cuan-shruth salainneach. 
* * * * 

Sruth-tathaich nan corr — 

'S tric dh' eisd mi 'n ad choir 
Fead sealgair nan eun-chu cuinneineach, 

Maoth-mheilich nan uan, 

Ceol uiseag a's chuach, 
'S guth mhaighdean mu'n bhuaille chumanach 

Ceol eile, 'n ad sgath, 

Cha tearc, ma's fior dha, 
'N cluais buachaille ban nam mullaichean, — 

Ceol theud bho thorr-sith, 

'S na "daoine" gun dith 
Cruaidh-dhannsa air druim an tullachain ! 

Ged 's fhada bho 'n re 
Chaidh dith air na feidh, 



m 



AM BARD MAC COLLA. 



'Am monadh do mha'ir-uisg' bhiolaireach 

Ri d' thaobh air a sgiath 

'S tric leonar cearc-liath, 
'S theid peileir a'n cliabh na h-iolaire, 

Cha 'n ainneamh 'n ad bhurn 

Thig deireadh air mnirn 
Dubh-dhoran a chuirn le 'mhuirichinn, 

'S an ruadh-bhoc, gun taing 

D' a easgaidean seang, 
Thig tric ann ad Ghleann gu duillichinn. 

! Gleann nan gorm raon, 

O, Gleann nam ban caoin 
Dh' fhas or-fhaltach, beul-bhinn, ceanalta — 

Mnaidh og nan gruaid.h dearg, 

'S nam pearsa gun chearb 
Fhuair urram na h-Alb' gun cbeannachadh, — 

Mo bheannachd 'n an deigh ! 

B' e 'm bard os cionn ceud 
A mholadh mar 's coir am bannal ud : 

Ged 'chaitheadh e bliadhn' 

A' leantuinn a mhiann 
An deicheamh de'n sgiamh cha chanadh leis. 

Chunnaic sinn gu robh am Bard gutric, ann an laithean 
oig'e ag* iasg-ach an sg'adain. B' e ainm a bhata 's am biodh 
e ri sin '"Mairi Chreag'-a'-Gharaidh " agus do n iurach 
so rinn e duanag" g'hrinn de'm bheil na rannan so 'n an 

eisimpleir math: — 

* # * # 

Ri am raith nan reisean, 
Mach 's a chomh-stri gheur thu 
Mar gu'm faicte faoileann, 

'Snamhadh caoil 'measg thunnag. 

Coma co'm fear uaibhreach 
Bheireadh dhiot am fuaradh, 
Bu leat falach-cuain air 

Aig ceann shuas do thnruis. 



AM BARD MAC COLLA. 



61 



'Nuair thig ara an iasgaich, 
Co ach thusa 'chiad aon 
Do roinn fein ag iarraidh 
Ceart cho dian ri sulair. 

Cha bu tusa mhaldag 

Thilleadh mar a dh' fhag thu ; 

S' ann a chleachd mo Mhairi, 
Liontan lan o'n bhuinne. 
Tha measg'adh do mhire 's do mhag'adh anns an duan 
air " Coilich-Dhunain Loch-Ruaile," far bheil am Bard 
ag aithris mar a chaidh Tailleir ag"us Greusaiche a dh' 
iasgach sgadan, gun eolas aca air bata no lion a laimh- 
seachadh : — 

Ciod an stath dhomh bhi 'g innseadh 
Mar a theab iad a lionadh, 
Mar a ghreas iad gu tir leath' 

'S mar a thill iad ri 'm fuaigheal ? 
Ho ! na maraichean cuiseal, etc. 
'S a bhliadhna 1832, 'n uair a bha 'n Fhraing- a' bagradh 
dol a chog"adh ri Breatunn, chaidh Feachd-duthcha a 
thogail anns am b' fheudar do aireamh shonraichte do 
dhaoine og*a na duthcha gabhail. Ach bha cuid do g-hill- 
ean cho g"ealtach 'sgu'n d' fhuair iad teisteanais o nadoc- 
tairean nach robh iad 'n an slainte 's nach b urrainn 
daibh g"abhail 's an arm. Bhrosnaich so fearg" a Bhaird 
ag'us sgiurs e iad anns an oran " Laoich-Taobh-na 
Griosaich " : — 

'Si so bliadhna nam bachdach 's fearr astar na cach 
'S i so bliadhna nan stacach bheir feairt air na 's aill, 
Bliadhna laoch nan euchd tapaidh 'n am itheadh a chail, 
Ach tairg dhoibh an gunna, 's theid guileag an aird ! 

Bliadhna laoch na nieis bhrochain, — fir sgairteil gu leoir 
'N am rusgadh nan cnap no 'cur corc ann am feoil — 
Na 'm b' fhirinn an deicheamh de'n leth-sgeulan broin, 
B' fhaoin eucailean Lasarus lamh ri'n cuid leon. 



62 



AM BARD MAC COLLA. 



A' leantuinn so tha oran do na laoich a dh' eirich aig 

srairm an ciuthcha : 

'N uair tha'n Fhraing a' bagradh bhuillean, 
'S mithich bhi cur suas na culaidh 
'S tric chuir sgath air al nam muilleag, 
'S a dh' fhag Breatunn ceannsail, 

Buaidh leis an fheile phreasach, etc. 

Mar dhearbhadh g-u robh cridhe maoth, cho math ri 

snil g-hp.ur ai^e, tha ag-ainn duauagan do'n " Uiseig " 

agus do'n "Lon Dubh " : 

* * * 

Till, m' eun centach, 
Tiil, mu'n d' theid thu 
Far nach faod mi 
Tuille d' eisdeachd, 
'S mu 'm fag treubhan 
Binn nan speura 
Air bheag gleusaidh 
'N cruiteiu fein a dh' fhoghlum bh' uait ! 
Feuch nis, gu d' chuach 
'S an lag ud shuas 
Thu tigh'n le luath's 
Na dreige, nuas ! 
'S math thoill do dhuan 
Bho d' leannan suairc' 
Blath-fhailte 's cluaineas sholasach. 
Ag-us do'n "Lon Dubh " :— 
A loin-duibh, a loin duibh, is gle bheag tha thu'm feum 

Air bhi teicheadh uam fein le do cheol ; — 
B'e 'n sealgair gun umhail a chuireadh 'n ad dheigh 
An luaidh leis am faodadh do leon. 

A loin-duibh, a loin-duibh, 's leat-sa 'n diugh thar gach euu 

An ribheid a 's fearr thig ri m' fhonn ; 
S dearbh leam nach e idir an uireasbhnidh fhaoin 

Dh' fhag d' oran cho dolasach, trom. 



AM BARD MAC COLLA. 



63 



A loin-dnibh, 'n e gu'n d' fhuair an druid buaidh ort ri ceol 

Aolihar uaigneach a' bhroin tha 'n id chrios ? 
No 'u d' thuair thu an nead 's an robh d' iseinean og 

Air a chreachadh le garlach gun iochd? 

A loin-duibh, a loin-duibh,an d'thug clamhan an t-sleibh, 

"No 'n speireag bhuait d' aon-leannan graidh, 
'G ad fhagail an diugh air an doigh so a' caoidh, 

Gle dhiauihain, a caomh-chomunn blath ? 

A loin duibh, ma 's fior sud, tha mi duilich do d' thaobh, 

Le co-fhaire?chdainn chaornh, mar is dual 
Do neach tha, 'n ad chor, 'faicinn ceart a chor fein : — 

Eisd, 'us innsidh mi aobhar mo ghruaim. 

A loin-duibh, 's dearbh gu'r cuimhne leat ribhinn mo ghaoil, 

An cailin a b' aobhaiche snuadh. 
'S is tric a dh' eisd comhla rium oran bho d' bheul, 

Ann an coill' Bhaile-'n-t-saoir a' n sud shuas. 

A loin- ìuibh, mar dhrinchd Maighe fo bhlath-shuil na grein' 

Bho'n talamh rinn m' eudail grad-thriall ; 
Bha h-iomhaigh cho neamhaidh 's nach ioghnadh leam fein 

Na h-aiuglibh bhi 'n deigh air mo chiall, 

A loin-duibh, a loin-duibh nis a'n coille nam blath — 

Leig leam a bhi lamh riut a' caoidh : 
Cha n- ann do na h- uile eun dh' innsinn-se fath 

Trom osnaidhean craiteach mo chridh ! 

Ach stadam mo bhron : 's olc mo choir air bhi 'caoidh, 

'Cur milleadh air aoibhneas mo ghraidh ; 
B' fhearr sealltainn gu foil air an doigh anns am faod 

Mi bhi fathasd 'n a caoin-chaidreamh blath. 

Tha gradh a Bhaird air Tir nam Beann air fhoillseach- 
adh 's an oran a chuir e a'mbeul an Eilthirich Sgiathan- 
aich a'n Tir Chein :— 

0, air son seachdainn de fheachd na Feinne 

Gu crathadh cruaidh thoirt do'n chuanal bhreunail, 

Tha, air sgath siol circ'-liath 's na h-eilde, 

A' creach 's a' cradh sliochd nau sar-laoch treun ud ) 



f 



64 



AM BARD MAC COLLA. 



Na 'm biodh tu tighinn uair eile 'Thearlaich, 
Feadh ioma gìeann san robh suinn gun aireamh 
A rachadh uallach gu buaidh no bas leat 
'S e 'm fiadh 's a chaor' bhiodh amhain 'cur failt' ort. 

0, gu ma luath thig an uair a chiotar 
Do thriathan sanntach a'n cuing nach caomh leo, 
Sliochd dhaoine coir air gach laimh 'g ad lionadh, 
A's tim nam bairlinn gu brach air di-chuimhn' ! 

A' tighinn gus na h-Orain Ghaoil, tha saoibhreas de 
bhardachdagainn air leannanachd,agusairciuin-smaoin- 
tean a chridhe. Cha cheadaich uine no aite dhuinn 
eisimpleirean a thoirt a'n so, ach tha iomadh oran 'n am 
measg is airidh air cliu, agus tha cuid diubh a tha ann 
am beul an t-sluaigh anns gach cearn do'n t-saoghal far 
am bheil Gaidheil ra'm faotainn. Mar sgriobhadair oran 
ghaoil tha Mac-Colla a foillseachadh breithneachaidh 
agus buadhan an fhior-bhaird. Tha a chuid oran 
stuama, beusach, gun aon fhacal a bheir rughadh gu 
gruaidh an aon a's modhaile beachd, ach cha 'n 'eil cion 
neartno doimhneachdfaireachdainn orra. Thaspionnadh 
agus grinneas cainntannta nach eil tric ri'm faotainn 
ann an orain ghaoil an la an diugh. 

A ghabhail air a cheile, tha obair Mhic Cholla airidh 
air na chaidh a radh a'n so agus le daoine eile as 
a leth. Ma's e crioch araidh na bardachd taitneas agus 
toil-inntinn a chomh-phairteachadh do 'n duine, tha an 
comharradh sin gu follaiseach air obair Mhic-Cholla. Tha 
am Bard a' sealtainn air obair a Chruithfhir le ard-urram 
agus tha e tarruing deablh a chuspair le dilseachd do'n 
fhirinn, a's ann an doigh a tha ro-thaitneach do'n 
chluais. Tha min-eolas aige air teudan a chridhe agus 
tha e gleusadh a ghuth a reir nan smaointean a tha 
^iuasad a cho-chreutairean ; tha e a' deanadh gair- 



AM BARD MAC COLLA. 



65 



deachais leo-san a tha aoibhneach agus broin leo-san a 
ta ri bron. Mar so tha facal freagarrach aige air gach 
steigh, agus tha e labhairt ann an seanachas, eagnaidh, 
ceart. Thug sinn fainear cheana, gu bheil na h- 
orain Bheurla a rinn e ion-mholta,'sgu 'n do choisinn iad 
dha aite am measg bhard ainmeil ar linn. Tha aige, a 
thuilleadh air so, aireamh ghasda do dh'orain air riagh- 
ladh agus uachdaranachd dhuthchana, nach deachaidh 
riamh a' n clo. Tha cuid diubh cumhachdach ann an 
seanachas agus geur ann an beachd, agus ma chi iad 
solus la,cha toir iad dad bho 'n chliu sin a tha MacColla a 
nis a moaltainn ann an lan tomhas. 



ÀN SlORRAM MaG'EaLAIR. 



B'ann air la grianach, samhraidh a chuir mi eolas 
an toiseach air an t-Siorram Mac-Ealair. Thachair 
dhomh bhi air mullach an t-sleibhe a tha'g eiridh air 
taobh cul baile Hamilton,Ontario,ag amharc air an t-seall- 
adhoirdheirca thari fhaotainndo 'nduthaichmu 'ncuairt. 
'N a sheasamh dluth orm bha duine sultmhor, coltach, a 
bha, a reir coslais, a geur bheachdachadh air soithichibh 
seolaidh a bha dol 's a tighinn air a bhagh f ar comhair. 
Bha cruth 'us coslas a Ghaidheil air o bhonn a choise gu 
mullach a chinn. Bha e slinneanach, ard,'n a phearsa, 
cuimte 'n a dhreach ; duine gramal, laidir, aig an robh 
spionnadh mor ann an laitheanoige : agus bha a ghnuis 
chaoimhneal, dhuthchasach ro thaitneach ri faicinn. 
Bha, mar gu 'm biodh, co-chordadh eadar inntinn an t- 
Siorraim agus an t-seimheachd a bha 'n a laidhe air 
aghaidh bhoidheach naduir. Bhiodh e dualach do neach 
a bhi air a thaladh a dh' ionnsuidh duine cho suilbhir, 
agus gun mor mhaille, bha sinn a' conaltradh ri cheile. 
Bha e follaiseach gu 'm b' e duine e aig an robh gradh 
mor do Chanada. " Bhiodh e duilich dhuit," thuirt e, 
" sealladh cho briagh ri so fhaicinn ann an aite sam bith 
eile fo 'n ghrein : cha 'n 'eil mi 'n duil gu'm faiceadh tu a 
lethid air feadh na Gaidhealtacncl fein. Is ( so gu 




An Siorram MacEalair 



AN SOIRRAM MAC-BALAIR. 



c? 



cinnteach lios Ontario. Tha am baile soirbheachail ; na 
marsantan ag deanadh storais, 'n an doigh fhoighidinn- 
each fein ; agus cha 'n 'eil raon uaine cho fad 's a 
chi an t-suil, nach eil torach le teachd-an-tir ; tha 
an sluagh sona, sealbhach, agus gu fortanach, 
tha moran diubh bho thir an fhraoich 's a mhurain, ar 
luchd-duthcha fein." Agus b'ann mar sin a bha. B' 
iomadh marsanta 'us tuathanach Gaidhealach a sholair 
dachaidh chomhf hurtail ann am baile Hamilton agus 'na 
choimhearsnachd. Aig an ceann tha an Siorram e 
fein. Tha a cheann 's a chridhe aig seirbhis a luchd- 
duthcha •« na h-uile la a chi 's nach fhaic," 's cha bhiodh 
eoinneamh Ghaidhealach faisg no'mfagus coimhlionta as 
aonais. Re a bheatha fhada nochd e ann an iomadh 
doigh, a reir na cothraman sonraichte a bh'aige, gu'm 
bu charaid daingean e do na Gaidheil, agus tha e an 
diugh a' mealtainn earbsa agus meas a luchd-duthcha. 

Ged a tha Siorram Mac-Ealair 'na Ghaidheal do na 
Gaidheil, a' labhairt Gaidhlig ghlan, phuncail, 's a 
faotainn tlachd a chridhe ann an cleachdaidhean 's ann 
an cliu a shinnsre, gidheadh cha b' ann a'n Tir nam 
Beann" a fhuair e eolas air seanachas agus gnaths 
nan Gaidheal. Rugadh e, ann an siorramachd 
Earra-Ghaidheil, ach cha robh e ach fichead mios a 
dh'aois 'n uair a chaidh a mhuinntir air imrich gu 
Canada. B'e ainm athar, Padruig Mac-Ealair. Rugadh 
e 's a bhliadhna 1784, ann an Ionaraora. 'N uair bha e 
'n a ghille og, bha e ri ciobaireachd air na bailtean 
caorach fagus do aite 'breith. B' e an deis a chleachd e, 
am feileadh beag 's am breacan, le curachd Ghlinne 
Garaidh. Le bhata 's le chu bha e 'n a dhiulanach 
coltach, agus cha b'fhada gus an do leon e cridhe maoth 



68 



AN SIORRAM MAC-EALAIR. 



Fhionaghala Nic-an-Aba, cailin sheimh, shuairce a 
bhuineadh do'n Eilean Ileach. Air dhoibh posadh 
ghabh Padruig Mac-Ealair, mar ghille fearainn, aig 
Col. Iain Mac-an-Tuarnair, air baile "Mam" ann an 
Gleannsiora, mu thri mile ochaisteal Ionaraoraidh. B' 
ann a'n so, air an trieamh la do'n dara mios (An Gearran,) 
'sa bhliadhna 1816, a rugadh an Siorram. Thugadh 
Gilleasbuig, mar ainm air. Tha e coltach gu robh bean a 
Choirnileir 'n a bana-mhaighstir smachdail, spreigeach. 
Cha b' ainmic idir do'n luchd-obair a bhi air an cronach- 
adh'sair an caineadh le ateangaidhgheur, fhrionasach, 
aguscha robh an crannchur air a bhaile an comhnuidh 
ro-shocaireach. Bha Mac-Ealair a treabhadh, air latha 
Earraich 's a bhliadhna 1817, agus thainig caraid far an 
robh e le gnothach araid a chum e beagan mhineidean 
a bruidhinn ris. Chunnaic a bhana-mhaigstir e'na 
sheasamh air an raon agus fhuair i coire mhor dha airson 
a bhi diomhain, ged nach robh an uine ach goirid- 
Ghluais so inntinn Phadruig,agus an aite dolair aghairt 
leis an treabhadh, \eig e as na h-eich ag"us chuir e 'san 
stabull iad. Chaidh e dhachaidh ag'us thuirt e ri bhean 
" Ma tha aite fo'n ghrein anns an urrainn domh a bhi 
saor o chuing thaireil an dubh-sheirbhis, theid mi 'n 
sin. " " Theid sinn comhladh, " fhreagair a bhean : agus 
ann am beagan uine bha tri teaghlaichean, anns an 
robh naoinear pearsa, air an turus gu Canada. Ghabh 
iad comhnuidh ann an Aidborough aig ceann an iar On- 
tario far an do shoirbhich iad gu ro mhaith, 's far a 
bheil aireamh mhath de'n gineal gus an la'n diugh. 

Bhuineadh am fearann air an do shuidhich iad, do 
Choirnilear Talbot a fhuair coirichean air slios farsuing 
dheth o'n chrun. Bha gach tuathanas air a chomharr- 



AN SIORRAM MAC-EALAIR. 



69 



achadh ara mach le luchd-tomhais ag-us bha da cheud 
acair 's gach aon diubh. Ach cha d' fhuair an luchd-ait- 
ich, ach leth-cheud acair g*ach neach ; chumadh ceud- 
g-u-leth le Col. Talbot raar dhuais airson abhi suidheach- 
adh an fhearainn ! Bha aireamh bheag* do Ghaidheil, 
'us Gall no dha, ann an Aldborough 'n uair a rainigxuid- 
eachd Mhic Ealair. Thug* iad aoidheachd bhlath do'n 
luchd-turuis ag*us g*ach cuideachadh a bha 'n an comas 
airson dachaidhean a thog*ail 's an fhasach. Is tric 
tha cuimhne an t-Siorraim dol air a h-ais a dh' ionnsuidh 
nan laithean sud, 'nuairabha athair 's a choimhears- 
naich a g*earradh sios na coilledhomhail, 's a ruamhradh, 
's a g-lanadh an fhearainn fhiadhaich a chum g"U a bhi g'a 
thoirt fo chuing" do'n duine. Bha iad 'nan daoine treun 
sg"airteil, a chuireadh an aghaidh ri cruadal, 's nach 
tug*adh geill fhad 's bu bheo iad. Agns bha na mnathan 
de'n smior cheudna. Cha bu bhoirionnaich lag'-chridh- 
each, no lag-dhruimeach iadsan. B'e tag"hadh ar 
duthcha iad. Is abhaist do'n t-Siorram a bhi 'g* innseadh 
naig"heachd mu chailina thachair air aig- Quebec, mar 
eisimpleir do'n mhuinntir a rinn tir bheartach de'nduth- 
aich so. 'N uair a bha Parlamaid Chanada na suidhe 
aig" Quebec 's na bliadhnaibh 1861-62-68-64, b'abhaist 
do'n t-Siorram, abhaaig an amsin 'nabhall do'n pharla- 
maid, ag"usdoMhr. Alasdair Mac-Coinnich a bhi dol a 
choinneachadh nam bata-smuid o Glaschu ag-us a bh 
toirt seolaidhean 'us comhairle do luchd-duthcha sam 
bith a dh'fhaodadh tachairt riu. La do na laithean, 
thainig" boirionnach og. tapaidh o'n luing", gun 
bhrog"an oirre. Dh'fheoraich iad an robh brog*an 
aice, 's fhreag^air i nach robh ; gu'n do sguabadh iad o 
bhord au luing*e ; ach ars' ise, " ma g-heibh mi obair cha 'n 



70 



AN SIORRAM MAC-EALAIR. 



fhad a bhios mi 'cosnadh feadhain uire." Bha na daoine 
cho toilichte le misneachd agus tur na cailin, 's gu'n 
do thairg iad brogan a cheannach d'i 'nan rachadh i lec 
gu marsanta. Sheall i gu geur orra, 's ma dheireadt 
chaidhi comhladh riu gu buth greusaich, a bha air taobfc 
tuath na h-aimhne. Dh' iarr iad air an duine a bha 
frithealadh 'sa bhuth, brogan cho math 's a bh'aige 
a thoirt d'i. " Ciod e 'n seorsa tha dhith ort ? " 
dh'fheoraich an duine. " Tha ars' ise, " deagb 
phaidhir le guiseadan annta." Cha do thuig 
an duine i agus dh' fheoraich e a rithist. Fhuair 
e an fhreagairt cheudna agus a barail nach mor a 
b' fhiach greusaich a bha cho aineolach. Ach fhuair i na 
brogan agus chunnaic an luchd-parlamaid i air a turus 
gu coilltean Ontario far an seasadh a h-inntinn chalma, 
neo-sgathach ni b' fhearr d' i na 'n t-or. 

'S a bhliadhna 1821, 'n uair a bha an Siorram eadar 
coig 'us sea bliadhna a dh' aois chaidh a chur do'n sgoil, 
a bh a mu mhile o thaigh athar. Is minic a bha deagh 
fhoghlum ri fhaotainn ann an taigh-sgoil suarach, ach 
cha robh aon chuid foghlum no comhfhurtachd a b'fhiach 
dad anns an taig , h-sg , oil do'n deach Mac-Ealair. Cha 
robh ach aon seomar s' antaig"h. Ann an so bha 'n clann 
a cruinueachadh 's a g'heamhradh. 'S an aite cheudna 
bha an leaba dh s' am biodh am maighstir-sgoil a cadal 
re na h-oidhche, innealan cocaireachd, soithichean, 
agus nithean eile a bhiodh feumail ann an taig-h- 
comhnuidh. Ann an aite de'n t-seorsa so, cha robh e 
comasach smachd a chumail air na balaich, no an 
ionnsachadh anns na priomh-theag'asg'an a bha air an 
cur orra. Cha robh ach leughadh, sgriobhadh agus 
beagan cunntais air an teagasg. Cha robh maighstir 



AN SIORRAM MAC-EALAIR. 



71 



sg-oil 's a ehearnaidh sud do'n duthaich a b' urrainn 
grammar a theagasg" roimh 1830. Anns an sgoil so dh' fhan 
Gilleasbuig" gus an robh e faisg" air ochd bliadhna. 
Mharbhadh am Maighstir-Sgoil (do'm b' ainm Calum 
Robastan,) le craoibh a thuit air ag*us dhuineadh an 
sgoil. Chaidh Gilleasbuig" gu sgoil eile do'n aon seorsa, 
re da no tri bhliadhnachan ach cha d' fhuair e moran 
feum asda. An sin thainig" fear-teagaisg 1 o Albainn a 
bha 'n a mhaighstir air a dhreuchd agus a shaothraich 
retri gheamhraidhean aig Aldborough. Kinn Gilleasbuig 
gu math fo theagaisg an duine so, agus fhuair e air 
aghairt gu luath anns na cuspairean a bha air an 
teagaisg dha. An deigh so chaidh e gu Sgoil 
Grammar Dhr. Whitelaw, aig Niagara far an do choisinn 
ecliu mar sgoilear. Bho Niagara chaidh e gu Geneva, 
New York, g*u sgoil a bha ainmeil aig* an am sin. Ann 
an 1836 reic athair an seann aite air an do shuidhich 
e ann an Aldborough agns cheannaich e coig" ceud acair 
ri taobh amhainn Thames aig* Raleigh ann am siorra 
machd Chent, tri mile o bhaile Chatham. Air an aite 
so dh' oibrich Gilleasbuig" gus a bhliadhna 1849— re thri- 
bl iadhn' deug — agus an sin tboisich e ri gnothach 
marsanta fiodha, ni anns an do shoirbhich leisgumor. 'N 
aair a dh'eirich Uilleam L. Mac-Coinnich 's a bhliadhna 
1837, an ag-haidh droch riaghìadh na tire, bha Mac- 
Ealair 'na dhuine og*, sgairteal agus chaidh e a mach 
le cuideachd do dhaoine air taobh a chruin, ach eha robh 
e fein no a chuideachd d'am buineadh e air an gairm gu 
blar 's cha 'n fhac e leus dearg 1 a chog-aidh a bha air a 
lasadh aig an am. 

Ged nach d' fbuair Mac-Ealair cothram air a ghaisge 
a nochdadh's a bhlar chogaidh, bha cothram, do'n d' rinn 



72 



AN SOIRRAM MAC-EALAlR. 



e deag-h bhuil, aige g"U bhi saothrachadh airson a 
dhuthcha, ann an slighibh na sith. 'Sa bhliadhna 1841, 
thainig* e a mach air taobh Ioseiph Wood a bha seasamh 
airson na parlamaid ann an siorramachd Chent. u Bha e 
'na dhuine cho onarach 'sa chunnaic mi riamh," thuirt 
Mac-Ealair, mu dheig'hinn, bliadhnachan an deigh so, 
"ach bha e g*u tur gun fheum." Bha an strith eadar. 
Mr. Wood ag"us Mr. E. B. Harrison 'agus bha i ro dhian. 
Chaidh Mac-Ealair air feadh an t-sluaigh bho cbeann g"u 
ceann do'n t-siorramacbd agus rinn e obair mhor. La 
nodha roimh la antag'haidh thainig" an Ridre Alan Mac- 
an-Aba a dh' ionnsuidh Cent ag^us sheas e an ag"haidh 
an dithis eile. Chaidh moran do 'n luchd-tag'haidh 
tharais d' a thaobh agus shaoil luchd-cuideachaidh 
Mhr. Wood, gu'n rachadh an la 'n an aghaidh. Ach cha 
b'ann mar sin a thachair. Bha ughdarras Mhic-Ealair 
chomor am measg" nan Gaidheal, a bha a nis airfas lion- 
mhor, ' s g-u'n do sheas iad leis mar aon duine. Chaidh Mr 
Wood a thag*hadh agus thug" an duthaich air fad moladh 
do Mhac-Ealair mar an duine thar g'ach neach eile a thug 
an ni g"us a chrioch so. 'Nuair abha ainm, marso, ann 
am beul an t-sluaig'h, bha e air a thag"hadh, 's a bhliadh 
na cheudna, 'na bhall do bhuidhinn riag-hlaidh 
siorramachd Chent, ag-us re coig* bliadhna deug" 
chum e an t-aite sin, a'cosnadh cliu mar fhear riagh- 
aidh glic, earbsach ag"us comasach. Cha robh dleas- 
annas fear-riaghlaidh siorramachd, furasda 's na laithibh 
sud. Ann an duthaich uir, a tha ri fosg-ladh suas 
's ri suidheachadh, tha gnothaìchean ni's cudthrom- 
aiche, ag*us ni's duiliche an cumail air doig*h, 
na tha iad gu coitcheann ann an seann duthcharia, 
far am bheil laghana air an steidheachadh, agus dleas- 



AN SIORRAM MAC-EALAIR. 



73 



annas g*ach cuirt a's buidheann-riag'hlaidh air a chomh- 
arrachadh a mach gu puncail, eag"naidh, air chor 's nach 
'eil e furasda do dhuine aig* am bheil plagh sam bith 
mearachd a dheanadh. Re deich bliadhna bha Mac- 
Ealair ann am Parlamaid Chanada, bho 1857 g*u 1867, 'n 
uair a thug*adh a steach mor-roinnean na duthcha fo 
aon bhonn riag'hlaidh. An deig"h sin shuidh e ann 
am Parlamaid Ontario g*u 1875, a bhliadhna 's an 
'd fhuair e gu bhi 'n a Shiorram air siorramachd Went- 
worth anns a bheil baile Hamilton air a shuidh 
eachadh. Anns a pharlamaid, aig" Quebec ag*us 
Toronto, dh' eirich e g"u inbhe ard. Bha a 
bhuadhan soilleir agns comharraichte. Bha e 
cumhachdach ann an labhairt, air beulthaobh sluaigh 
na tire ag-us fa chomhair maithibh na parlamaid. 
Bha a bheachdan g*eur, a chainnt sg^aiteach ann an 
conspaid, ag*us druiteach ann an comhairle ; bha e deas- 
bhriathrach, eallamh, agns b' urrainn d'a oraid tharbhach 
a dheanadh g*un mhor ullachadh, air cuspair sam bith a 
dh' fhaodadh tig"hinn fa chomhair taig-h na parlamaid. 
Bha a bheachdan farsuing", fialaidh, a g"hnath air taobh 
an t-sluaig"h. Bha e 'na thur neirt dhaibhsan a bha air 
ceann na buidhne a bha tag*radh saorsa do'n t-sluag-h. 
Chuidiche leuile neartSeorus Mac Ille Dhuinn, Alasdair 
Mac Coinnich agus na daoine ainmeil eile a bha a saoth- 
rachadh air taobh a cheartais. Bha e air leth feumail 
air feadh na duthcha. Bha earbsa aig" an t-sluag-h n' a 
onair agns 'n a threibhdhireas ag*us chuireadh iad an 
dochas ann, 'n uair nach eisdeadh iad ri g"uth nam fear 
meallaidh. Is iomadh sgeul iong^antach a tha air 
aithris mu obair Mhic-Ealair anns na h-ama sud. Cha 
chuireadh stoirm a g'heamhraidh sg*ath air turus a 



74 



AN SIORRAM MAC BALAIR, 



ghabhail troimh na h-aitean a b' fhiathaiche do'n 
duthaich. Bha e anabarrach laidir, 's 'n uair & 
bhitheadh an rathad ro gharbh airson dhamh no 
eich, rachadh e air a chois troimh choilltean 'us 
bhogaichean gu crich a thuruis. Am measg nan 
Gaidheal bha e 'na fhear-stiuiridh ann an cuisean 
na duthcha. An taobh air am bitheadh Mac- 
Ealair, bhitheadh an aireamh bu mho dhiubh, oir b' 
ann diubh fein e, agus bha iad proiseal as. Chuir a 
chomh-oibrichean iomadh dleasannas cruaidh mu choin- 
neamh. B' esan a tharruing a mach Mr. Eideard Blake 
a tha a nis 'n a bhall do pharlamaid Bhreatuinu. Agus 
b' esan a f huair aite airson Mr. Mowat, 'n uair a leig Mr. 
Blake sios a chomannd ann an Ontario gu bhi dol air 
ceann nan Liberals aun an Ottawa. Bha e 'n a mhinisteir 
do' n chrun re iomadh bliadhna agus bha a lamh ri faicinn 
air aireamh mhor do laghana na tire. B' e so gu son- 
raichte a chuis, anns na laghana a tha riaghladh nan 
gnothaichean a bhuineas do bhailtean agus shiorram- 
achdan. Bha eolas mor aige air cor an 
t-sluaigh agus thug e gu buil iomadh lagh 
airson an crannchur a ieasachadh. Bha e, mar an ceud- 
na, treubhach ann a bhi toirt sochairean na railway do 
dh' aitean a bha fad as bho bhailtean mora, ach anns an 
robh moran sluaigh a comhnuidh. 

Anns a bhliadhna 1875, mar a thug sinn fainear, 
chaidh a dheanadh 'n a shiorram air Wentworth, 
dreuchd a tha e a' leantuinn gus an la an diugh. 
Ach cha robh an cogadh fathast seachad agus cha 
d' fhuair e thairis air an upraid a tha mar is trice 
a' cur dragh air luchd-dreuchd na tire. Cha b' 
f hada a bha e 'n a shiorram gus ara fac e gu robh an 



AN SIORRAM M AC-EALAIR. 



75 



lucha-lagha a creachadh araon nan siorram agus an 
t-sluaigh , le 'bhi togail cise mi-laghaiì diubh. Chuir e 
a chuis so fa chomhair an luchd-riaghlaidh agus an 
deigh strith chruaidh nach 'eil gu buileach thairis 
fathast, chaidhleasachadh a dheanadh atha' a'cur dion 
air a mhuinntir a theid gu cuirt, bho chrogan gionach 
an luchd-lagha ach cha deachaidh ceartas a dheanadh 
fathast do na siorraman. 

Ach 's ann mar Ghaidheal, am measg a luchd-duthcha, 
a tha 'n Siorram Mac-Ealair aig a neart. Tha gradh 
aige do Chanada mar bu dual do neach a rinn na h- 
uiread air a son, ach tha a chridhe a plosgartaich le 
teas-ghradh do Thir nam Beann. Tha e min-eolach 
air eachdraidh na duthcha sin anns an d'araicheadh 
athraichean. Tha e cuimhneachail air a luchd- 
cinnidh, agus cha 'n 'eil ni sam bith cho 
taitneach leis ri bhi cosnadh an deagh-ghean 's 
an run. Tha e 'na dhuine fialaidh agus is tric a lamh 
'na phoca d'a luchd an uireasbhuidh. Tha e 'na 
bhall urramach agus 'na ard cheann-iuii do Chomunn 
Gaidhlig Thoronto, 's an ni ceudna do Chomunn Hamil- 
ton. Aig na coinneamhan bliadhnail, tha e daonan 
comhla riu g' am misneachadh, 's g' an comhairleachadh 
a bhi cumail suas cliu an sinnsre. Cha 'n 'eil moran d' a 
lethid air am fagail 'n ar measg, ach ged a tha an 
aois a laidhe air, 's a chiabhagan liath air tanachadh, 
's e durachd agus dochas Gaidheil Chanada gu 'm 
bi e fada air a chaomhnadh gu bhi mealtainn solas 
agus toil-inntinn am measg a chairdean 's a luchd eolais. 



Daibhidh Speinse} 



" Do smaointeannean glice, 
Le misnich 's le ceill, 
Do thuigse ghlan, gheur, 

'S deagh thuiteamas beoil. 



A tha aon neach thar neach eile ann an Canada 



is airidh air an ainm,Caraid nan Gaidheal, a rinn. 



eadh iomraiteach le Tormoid Mac Leoid, ar ieam 
g-ur e esan mu'm bheil ao t-iomradh goirid soair asgriobh- 
adh. Tha na ceudan d' ar luchd-duthcha 's an tir so, air 
an do bhuilich e mor chaoimhneas agus d' an d' thug 
e furtachd ri am an eigin. Sheas e air an taobh le dil- 
seachd fir-cinnidh, agus tha ainm air a chuimhneachadh 
le urram, am measg mhuinntir a tha a nis beannaichte 
le cuibhrionn maith do theachd an tir, do 'n d' thug e 
comhairleagus cuideachadh 'n uair a bha iad 'n an coig- 
rich 's an tir, 's am poca fallamh. A bhi deanadh maith, gu 
sonraichted'a luchd-duthcha, bu mhiann leisriamh, agus 
mar a thuirt an sean-fhacal ; " far am bi 'n toil, bithidh 
'n gniomh." B'i sin a chuis, ann an tomhas araidh, d'a 
thaobh-san. Bhuilich a chrannchur 's a shuidheachadh 
cothraman air nach bu ghann, agus chuir e iad gus a 
bhuil a b'fhearr a b'urrainn d'a. Ag amharc air ais da- 
fhichead bliadhna 'us corr, anns an duthaich so, b' 
urrainn d'a naigheachd innseadh air na rinn na Oaidh 





Daibhidh Speinse. 



DAIBHIDH SPEINSE. 



77 



eil a chum na coilltean a reiteachadh ag*us an tir fhosg'- 
adh suas, a bhiodh eibhinn ri cluinntinn, oir tha e min- 
eolach air na h-aitean anns an do shuidhich iad, air 
dhoibh Canada a ruig"sinn, bho thoiseach g*u meadhon 
na ceud bliadhna so, cuid diubh g"un sgillinn ruadh 'n an 
sporrann, 's g*un dad 'n an cridhe acb g"amhlas 'us mi- 
run dona daoine cruaidh-chridheach leis an robh iad air 
am fogradh gnn iochd, thar a chuan. Cha robh caraid a 
thachair orra air an taobh so do'n fhairg^e a b'fheumaile 
dhoibh na esan, a thag*air an cuis 's a sheas air an ceann 
'n uair nach robh comas aca moran a dheanadh air an 
son fein. 

Rug"adh Daibhidh Speinse anns an Eilean Ileach, 
dluth air baile Thorra, far an d' araicheadh e. Tha dluth 
air an tri fichead bliadhna 's a deich o'n chunnaic e solus 
la an toiseach, ag^us tha da-fhichead 's a sea bliadhna 
o'n dh' fhag" e laimhrig' Ghrianaig" airson Chanada. 'N 
uair a bha e g-le og" chaidh e g*u sgoil an Urramaich 
Alastair Grannd a tha a nis ann an siorramachd 
Bhruis, an deigh sin do sg'oil Bheul-an-ath far an robh 
Mr. Seumas Ros 'n a mhaigmstir-sg'oil. Fo theag-asg^-san 
fhuair e air ag*hairt gu ro-mhaith, ag" toirt dearbhadh gu 
moch g-u robh buadhan inntinn thar a choitchiontas aig-e. 
Bho Bheul-an-athchaidhe g*u sgoile Bhowmore, aon sg"oil 
cho ainmeil 's a bha'n Gaidhealtachd na h-Alba, a mach 
o na sg"oiltean arda a bha 's na bailtean mora. B' e Iain 
Taillear a bha 'n a mhaighstir sgoil. Bha e 'n a dheag*h 
fhear-teagaisg", gu h-araid 'sna canainean Ladainn 
'us Greug"ais, us ann am Beurla. B'e athair do Chalum 
C. Taillear, ard fhear-teag-aisg" ann an Talla Dia- 
dhaireachd na h-Eaglais steidhte ann an Duneideann. 
Chuir an Taillearach comharradhatheagaisg'air iomadh 



78 



DAIBHIDH SPEINSE. 



giullan beo-inntinneach a rinn ainm d' a fein ann an 
curs' a bheatha. B' ann diu Tomas Pattison a dh' fhag 
ainm nacti searg" am fad 's a bhitheas meas air orain nan 
Gaidheal. Bha e frithealadh a'n sgoil aig 1 an aon am ri 
Daibhidh Speinse. Bha Mr. Domhnull Mac-Na-Ceard- 
adb dol do sg'oil Bhowmore aig* an am cheudna. 
An t-eolas ag*us an cairdeas a chuir na gillean air a cheile 
fo sparraibh taig*he Iain Taillear chum iad suas g"u dluth, 
blath-chridheach, gus anlaandiugh. Thainig' Mr. Mac- 
na-Ceardadh do Chanada agus bha e fein agns Mr 
Speinse 'n an coimhearsnaich 's 'n an co-luchd-oibriche, 
re iomadh bliadhna. 'N uair a dh' fhag- e sg'oil an Taill- 
earaich, bha e air a g"hrunndachadh gu daingeann ann 
am foghlum. Bha eolas math aig"e air na canainean, air 
eachdraidh, 's air litreachas an t-seann saog'hail ; air 
ealain aireamh, 's air na cuspairibh eile air am bu g'hnath 
le oileanaich oga, bhreithneachail, a bhi fiosrach. Ach 
cha d' thug e thairis a bhi 'togail foghlum cinn 'n uair a 
dh' fhag" e an sg"oil, ag*us faodar ^ radh nach d' thug 1 e 
thairis cleachdadh an oileanaich gus an la 'n diug-h. 
Dh' ol e am fior-uisg-e bho thobar an eolais, agus, mar is 
dual, an aite 'bhi air a shasachadh, dh' fhas iotadh 
ni bu mho, a tagradh tuille, "s a rithist tuille, do'n bheo- 
dheoch cheudna. Bha e fortanach eolas fhaotainn air 
Eachann Mac-Illeathain a bha 'n a mhaighstir sg-oil 
aig" Baile-Ghrannd. Mar athug* sinn fainear ann an 
ait' eile ; b' esan aon donadaoine a bu treise buadh- 
an 's a bu gheire inntinn 's a Ghaidhealtachd, ag'us bha 
e roimhe soair a thaladh ga seann chanain agus litrea- 
chas nan Gaidheal, raon anns an do bhuanaich e a 
ieithid do chliu 'n a dheig-h sin. Cha 'n 'eil teag'amh 
nach robh buaidh mhor aig" buadhan Mhic-IUeathain 



DAIBHIDH SPEINSB. 



?9 



air inntinn Speinse, 's nach d' fhuair e uaithe-se moran 
do'n durachd, 's do na beachdan soilleir, airson am bheil 
e comharraichte a thaobh guath-chuimhne agus canain 
nan Gaidheal. B' aithne dha, mar an ceudna, Mr Nial 
Mac Ailpein, ughdair an fhoclair Gaidhlig, agus diulan- 
aich eiìe, a ghluasadh 'aigne an deigh eolas air 
eachdraidh agus gnaths a luchd-duthcha. B' ann mar 
so a bha e air uidheamachadh 'n uair a dh' fhag e " lle 
an fheoir " airson Grianaig, 'n a ghille og*, tapaidh, deas 
gu ait' a ghabhaii ann an iomain dhian na beatha, gu 
bhi seasamhno tuiteam airceann adhleasannais. Agus 
sheas e. 

Bha ochdnar pearsa ann an teaghlach athar, triuir 
nigheanan agus coignear ghillean. Thainig iad uile do 
Chanada ach dithis dhiubh agus shuidhich iad ann an 
ceann an iar mor-roinn Ontario. Rinn Daibhidh, mu'm 
bheil na briathran so air an sgriobhadh, comhnuidh ann 
an siorramachd Pheel far an d' fhan e car uine ghoirid, 
a' dol an deigh sln do shiorramachdan Ghrey ag*us Wel- 
lington. Chaidh dithis d' a bhraithrean gu siorr n 'aachd 
Bhruis, aon do na h-aitean 's an duthaich ur a bha air an 
suidheachadh ach beag" air fad leis na Gaidheil. Dh' 
fhosgail Daibhidh Speinse buth agus chur e air ag-hairt 
marsantachd, ni anns an do shoirbhich leis re iomadh 
bliadhna. Bha e am measg nan Gaidheal, agus rinn e fein 
ag*us iadsan moran airson a cheileann an iomadh doigh. 
Bha cuid dhiubh g"un chomas air leug-hadh no sgriobh- 
adh ann am Beuria, gun eolas air doighean naduthcha, no 
air na caochlaidh seorsa obair anns am b' urrainn daibh 
tasdan a chosnadh. Anns an t-suidheachaidh so bha Mr. 
Speinse air a ghairm gu iomadh seorsa seirbhis a 
dheanadh airson a luchd duthcha agus rinn e na b'urr- 



80 DAIBHIDH SPEINSE. 

ainn d'a gu suilbhireach, toilichte, gun duil ri duais 
no paigheadh. Ach, mar a thubhairt sinn, fhuair e 
meas agus earbsa an t-sluaigh, agus bha inntinn 
solasach le eolas gu robh e deanadh feum d' a chomh- 
chreutairean. Bha a lamh an sas a'n iomadh dleasannas 
folaiseach. Chaidh a thaghadh 'n a bhall do bhuidheann 
riaghlaidh nan sgoil, 's mar bu dual do neach aig a robh 
gradh do dh' fhoghlum, mar a bh' aige-san, bha e 'na 
mheadhon air sgoileau a shuidheachadh agus air maigh- 
stirean-sgoil fhasdadh, a bha comasach 'n an dreuchd 
agus ro-fhreagarrach air ceann na cloinne. Bha e, mar 
an ceudna, dichiollach a' cuideachadh na h-eaglais 'n a 
deagh obair ; agus chuir e air chois coinneamhan airson 
leasachaidh eolas am measg an t-sluaigh. 

Bha beachdan diongmhalta aige air ceistean a 
bhuineadh do riaghladh na duthcha, agus sheas e a 
mach air taobh an t-sluaigh, an aghaidh daorsa na seann 
riaghlaidh. Bha ceistean mora ri 'm fuasgladh, 
oir cha robh Canada ach air stairsnich na saorsa a 
tha i a nis a mealtainn. Bha Mr. Speinse cumhachdach 
ann an labhairt ; sgaiteach, druidhteach le pheann, agus 
rinn e obair mhor leis an da innleachd sin. Ann an 
comhstri chruaidh do'n t-seorsa so bhiodh eiongantach 
na'n d'thigeadh e 'mach gun naimhdean a dheanadh, ach 
bhaa choladarcho modhail, 'sa ghiulancho suairce, 's nach 
b' urrainnear facal a labhairt 'n a aghaidh, 's an aite 
naimhdean, bu tric a rinn e cairdean dhiubhsan 
a bha de chaochladh beachd ris fein. 

Bha a ghnothaichean g' a tharruing gu tric gu Baile 
Toronto agus thug e a theaghlach a' n sin 's a bhliadhna 
1871. Bha e ainmeil mar dhuine comasach, foghluimte, 
agus air dha comhnuidh a ghabhail 's a bhaile mhor, 



DAIBHIDH SPEINSE. 



81 



thairg-eadhdhaaite mar fhear-deasachaidh paipeir-naig'h- 
eachd a bha air a chur a mach le aon do na h-eaglaisibh 
mora. Fhuair e uine g*u so a dheanadh, ach cha robh e 
air fhag"ail fada ris an t-saothair thaitneach so. Bha 
paipeir-naig'heachd eile air a chlo-bhualadh ann an To- 
ronto aig 1 an am a bha ni bu mho a reir a bheachd, ach 
nach robh a soirbheachadh fo stiuireadh a luchd-seilbh. 
Bha an aire air a tarruing* do dh' obair Mhr. 
Speinse agus cho-dhun iad gu 'm b' esan 
an duine air an son. Chuir iad an curam 
'na laimh, agus a thaobh 's g'u 'm bu phaipeir Albanach 
a bh'ann, chab'urrainn e an diultadh. Thainig atharr- 
achadh mor air a phaipeir g"u h-aithghearr. Bha e 
soilleir gu robh an duine ceartair an stiuir, agus sheas ( 
cuisean mar sin g*us an d' thugadh am paipeir thairis. 
Cha b'fhada gus an d'iarr Mr. Mowat, ard fhear-riag'h- 
laidh Ontario, air greim a ghabhail air aon do na oing- 
ean a bu chudthromaiche 's an duthaich. Chaidh a 
shuidheachadh 's an oifig* so ag"us tha e fathast a saoth- 
rachadh innte. S' e aon d'adhleasannasan a bhi coimhid 
thairis air na gnothaichean a tha 'g* eiridh eadar an 
luchd riaghlaidh ag*us a mhuinntira tha tig"hinn astaig-h 
a dh' aiteachadh na duthcha. Anns na cuisean so tha 
g-nothaichean aige ri dheanadh gu tric ri moran d' a 
luchd-duthcha fein, agus cothramair an cuideachadh, 's 
air an seoladh do na h-aitean anns am fearr a shoir- 
bhicheadh leo. Cha robh neach riamh diubh do nach do 
sheas e mar dheag-h charaid. 

Ann an Toronto bha buidheann do Ghaidheil a bha 
laiste le gradh do'nduthaich 's do na h-uile ni a bhuin- 
eadhd'i ; daoine mar bha Padruig" Mac-Griogair, Iain 
mac-a Phearsoin,Uilleam 1. Mac Coinnich, Iain Caimbeul, 



82 



DAIBHIDH SPEINSE. 



lain Catanach Mac Ille Mhaoil, Domhnull Mac 
Eobhain 'us feadhain eile de'n aon inntinn. 
Chaidh comunn Gaidhlig' a chur air chois anns 
an robh Mr. Speinse 's nadaoine a dh' ainmicheadh 'n an 
seanairean. B' e iarrtas a chomuinn g"u' m biodh Mr. 
Speinse 'n a cheann suidhe, ach sheas e g"u taobh air 
rath Mr. Padruig MacGriog*air a bha air an aobhair sin 
air a thag"hadh. An deigh bas a Ghaidheil ainmeil, 
fhoghluimte, sin, rinneadh Mr. Speinse 'n a cheann- 
suidhe ag*us re thri bliadhna cha do leig'eadh leis 
andreuchdso thoirt suas. Bho cheann ceithirbliadhna 
chaidh a chur 's an dreuchd cheudna a rithist 
agus bha e re da bhliadhna eile air ceann a chom- 
* uinn. Tha e mar an ceudna 'n a bhall urramach do 
chomunnCeilteach Mhontreal, agusdo bhuidheanan eile 
de luchd duthcha a tha ann an co-bhonn airson aobhairean 
cliuiteach a neartachadh 's a chumail suas. Faodar 
a radh g"un sgath g*u'r e aon do na daoine is comasaiche 
g"u Gaidhlig" a labhairt 's a sgriobhadh, a th' ag*ainn ann 
an Canada. Cha 'n e amhain gu bheil fog'hlum ard aige 
ag*us eolas farsuing* air canain 's air litreachas 
nan Gaidheal, ach tha comas sonraichte aige 
air an eolas so a leig*eil ris d' a cho-chreutairean, 
Tha e 'na aobhair broin do mhoran aig" am bheil eoìas 
air an storas saoibhir a tha aig"e do sheann orain, do 
shean-fhacail, do sg*eulachdan aosda, 's do eachdraidh- 
beul na Gaidhealtachd, agus a tha fiosrach air na 
gibhtean sgriobhaidh a tha e 'sealbhachadh, nach do 
ghabh e cothram air cuid de oileanachd a chraobh- 
sg*aoileadh am measg' a luch 1-duthcha ann an leabhar. 
Chaidh moran bho laimh a chlo-bhualadh 's na paipeirean- 
nai^heachd, air cuspairean Gaidhealach, ach tha e 



DAIBHIDH SPEINSE. 



83 



somasach air obair ni's i'earr na rinn e fathast a 
Iheanadh, agus cha 'n 'eil ar dochas fann gu'm faicear 
toradh a shaothair am measg ughdairean eile, ann an 
leabhar uaithe fein. 

Bha e posda air bean-uasal shubhailcach d' am b'ainm, 
Standing, a mhuinntir Bhrampton, a chaochail bho 
cheann tri bliadhna deug. Dh' fhag i triuir chloinne, 
dithis nighean agus mac. Chaochail an nighean a b' 
oige, agus a nis tha an teaghlach air a ghearradh sios 
gu dithis. Tha am mac 'n a ghiile gealltanach, geur, 
a chaidh 'ghairm gu dreuchd fìr-lagha air a bhliadh- 
na 's a chaidh. Tha Mr. Speinse tri fìchead bliadhna 
'sa h-ochd a dh' aois. Tha a neart 's a bhuadhan 
gun fhailneachadh sam bith agus a reir barail duine tha 
iomadh bliadhna fhada roimhe, mu' n teid a ghairm gu 
f uaimhnais na bheatha nach teirig gu brath. 



DOMHNULL CATANAGH 

" 'Us theid bhur n-eachdraidh glan gun bheud 
Air feadh gach lian a thig 'n 'urdeigh." 

R leam gnr ainuiic atha saothair a'tighinn g*u laimh 
fir sgriobhaidh, a tha ni 's taitniche na bhi cur ri 
cheile cunntas air beatha deag-h dhuine; a bhi lean- 
tuinn a shaothair ceum air cheum, a bhi rannsachadh 
cionfath a dhoig-hean, 's a bhi breithneachadh na buadhan 
inntinna bha air an cleachdadh leis. Is e, da rireadh, fior 
shochair a bhi ri leithid so do shaothair ; cha 'n e amhain 
gu bheil an obair math innte fein, ach 's e 's buaidh dh' i 
'bhi 'foillseachadh iomadh smuain agus feart a bu choir 
inntinn an fhir mhothaichidh a lionadh le deig-h air 
nithibh ard-chuiseach na beatha so agus na beatha 
shiorruidh. 

A' measg" Ghaidheal Ghlinne Garaidh bha iomadh duine 
a bha ainmeil airson a dhiadhachd 's a dheagh bheus, 
agus b'ann diubh so a bha Domhnull Catanach, aon do 
dhaoine iomraiteach Chanada, a bha aithnichte air 
feadh natire air fad, g*ed b'e Gleann a Garadh a b' aite 
comhnaidh dha. Mar a tha ainm a nochdadh, b'ann do 
mhuinntir Bhaideanaich a bhae, ag"us rug*adh e a'n sin air 
a bhliadhna 1799. Thainigf e o shliochd a bha cruada- 
lach, calma, aig* an robh tapachd ann an cuisean an 
t-saog-hail ag^us roinn mhath a shoirbheachadh annta. 
Bhuineadh e d^ nhntanaicn Bhaideanaich. B'e athair 





DOMHNULL CATANACH. 



DOMHNULL CATANACH. 



85 



lain Catanach a bha iomadh bliadhna air ceann treudan 
chaorach Mhr. Mitchell ann am Baideanach. Bha e 'na 
sheanachaidh barraichte, 's 'n a dhuine air an ro mor 
mheas am measg an t-sluaigh. Chaochail e ann an 
Canada aig 1 aois ceithir fìchead bliadhna 's a ceithir. 
Fhuair a theaglach an deagh arach ag us f oghlum math an n 
an aon do sgoiltean na sgireachd. Air do Dhomhnull 
fas suas gu bhi 'n a dhuine og, chaidh e gu Sasunn a 
chosnadh aran laitheil, mar bu tric le daoine oga na 
Gaidhealtachd a'dheanadh eadhon aig an am sin. B'ann 
an uair a bha e a'n sin a thainig teaghlach athar gu 
Canada agus lean e iad air a bhliadhna 1823. Bha 
Gleann a Garadh air ur aiteachadh agus bha an roinn 
mhor deth fo choille gun rathadan mora, gun drochaid- 
ean agus gun moran do na goireasan a tha a nis aig 
dorasgach tuathanach air fad na siorramachd. Ach 
bha an sluagh bho'n Ghaidhealtachd. Bha iad turail, 
toigheach air an cuid, agus iarrtanach gu bhi deanadh 
a ni a b' fhearr a b' urrainn daibh do'n crannchur, dir- 
eachan t-seorsa air an tricle cuibhealan fhortain tionn- 
dadh le soirbheas. C ìaidh beagan uine seachad mus 
do ghabh Domhnall Catanach ris an duthaich, ach cha do 
leig" e uine sam bith thairis gun oidheirp fhoghainteach 
a dheanadh a chum dachaidh a bhuinnig dha fein. Cha 
robh an gnothaich soirbh ; cha b' ionnan na h-amanan 
sud 's an la'n diug-h, 'n uair a tha 'n duthaich air a 
lionadh o cheann g-u ceann le g-oireas do'n fhear-taghail 
co dhiu is e fearann a tha dhith air, no dreuchd do 
sheorsa sam bith eile. 'N uair a thainig" Domhnull Catan- 
ach do Ghleann a Garadh, cha robh an sluagh ach tearc 
agus bha obair choimheach ri 'n aghaidh. Is gann is 
urrainn duinne a mhothachadh na ghabh iad fos laimh a 



88 



DOMHNULL CATANACH. 



dheanadh. Bha a choille domhal, tiugh, ri gearradh sios 
leis na tuaghan, craobh an deigh craoibh, na muillionan 
diubh ; bha i a'n sin air a losgadh eadar gheug 'us 
chrann, oir cha robh doigh air moran d'i a reic ; bha 'n 
siol air a chur air feadh nan stoc agus barr air a 
thogail as an luaithre, gun treabhadh no ruamhradh. 
Bliadhna an 'deigh bliadhna bha so clol air aghairt, na 
h-uile bliadhna a' faicinn tuille fearainn air a reiteach- 
adh,nantaighean comhnaidh air an leasachadh,agus nan 
saibhlean air an uidheamachadhgu goireasach. Bha so 
uile a' cosd uine, saothair, agus neart an duine, 's ma 
thugadh an talamh fo smachd, b' ann, mar bu trice, aig 
pris a bha tuille is daor air a shon. Na saoileamaid gu 
robh duthaich fhialaidh, shaoibhir, a feitheamh air na 
Gaidheil a thainig an toiseach gu Canada. B' ann le 
fallas an gruaidh 's le neart am bodhaig a rinn iad tir 
thorbhairteach d'i, ag giulan uallach trom ri teas an 
t-samhraidh agus ri fuachd guineach a gheamhraidh, 
gus an d' fhas iad nam mnathan 's nan daoine 
breoite, eucaileach, an spionadh 's an neart gu 
tur air an sgrios. Tha e, air uairibh air a chumail a 
mach, le muinntir aineolach, gu bheil na Gaidheil neo- 
sgoineal, leisg, 's gu'r e sin aobhar am bochdainn 'n an 
tir fein. Cha b' urrainn frea^iirt ni bu dhearhta a bhi 
air a toirt do 'n bheachd mearachdac h so na raointean 
farsuing Chanada, air an dobhuilich na Gaidheilsaothair 
a bha da rireadh miorbhuiìleach. Agus cha 'n 'eil e 
mi-iomchuidh gu'm bitheadh an ni so air a thoirt fainear 
anns a chuntas so, a tha mu dhuine a rinn tuille 'sachoir 
fein am measg a luchd-duthcha, ann a bhi fosgladh suas 
na tire. 

B' ann air marsantachd a chaidh inntinn Dhomhnuill 



DOMHNULL CATANACH. 



87 



Chatanaich an toiseach, ag"us dh' fhosg"ail e buth aig* 
clachan Muilinn an t-Sag*airt, is ea nis baile Alexandria. 
Fhuair e misneachd 's a g'hairm so bho a bhrathair, 
Coirnileir Aonghas, a bha 'na fhear tomhais airtalamha 
chruin. Chaidh leis gu maith, ag*us bha e ann an uine 
ghoirid air a mheas 'n a dhuine earbsach, ag*us 'n a 
dheagh fhear-gnothaich. Ceithir bliadhna an deigm dha 
tig'hinndo'n duthaich rinneadh breitheamh deth ann an 
inbhe bailidh. Bu lionmhor dleasannas a bha aig*e ri 
choimhlionadh 's an dreuchd so; thug* iad breith 
ann an cuisean a bhiodh aig eirig'h o'n t-seann chreideadh 
ann am buidseachd air crodh 'us eich ; bhiodh g"earan 
eadar coimhearsnaich mu nitheanb3ag"a nach b' fhiach 
an t-saothair, ag*us bhiodh am Bailidh air fheuchainn 
g"U g"0irt ann a bhi cumail na sithe. Bha cridhe 
blath us ceann g-lic aig- a Chatanach, 's bha e 'n 
a dhuine tuig'seach a 'n ceann obair dhoirbh mar a bha 
co-cheaug*ailte ris an dreuchd. 

Phos e, 's a bhiadhna 1832, boirionnach d'am b' ainm 
Ceit Nic-Dhomhnuill, bantrach Dhonnachaidh Mhic 
Ille-Mhaoil, aig" an robh triuir chloinne. ri ceud fhear,— 
dithis nig"hean ag"us gille, d' am b' ainm Jain, a tha a 
nis air ceann Comuinn Gaidhlig 1 Thoronto, duine cho 
suairce, seimh, 's a dh' araicheadh riamh aig* uchd na 
deag"h mhathar, 's cho gradhach, maoth-chridheach 's a 
chunncas riamh le suil. Rinn am Bard Mac Colla oran 
air, anns am bheil e g*u ro-fhirinneach ag* radh : 

" Ged 's fada 'n cein bho Thir an Fhraoich 

An tir 's an deachaidh d'arachadh, 
'S gle ainmic aig an tigh no'n taobh so 

Aon le leth do ghradh-sa dhi. 
Tha dearbh nach f ioin air sud 'n ad ghaol 



88 



DOMHNULL CATANACH. 



Air a' cainnt aosda, shar-mhaiseach — 
A' Ghaidhlig mhilis thig bho d'bhilibh 
Binn mar ghuth na clarsaiche. 

" 0, fhir a's uaisle cridhe 's beus ! 

Gun taing de d' aogas saighdeireil 
Cha mhiuic gheibhear fear cho lan 

De chneasdachd, baigh a's caoi- huealas. 
Na fhuair mi fein de d'chomunn cinin 

Bi 'dh fad' am shuil mar oighearachd leam, 
'S mo dhuil ri tuille dheth gun dail 

A' toirt, mar 's coir dha, aoibhneas dhomh. 

Goirid an deig'h dha posadh chaidh Domhnull Catanach 
bho Mhuilionn an t-Sag*airt gu fearann a cheannaich e 
ann an sgireachd Chenyon. Thug* e mar ainm air an 
aite "Lag'an," an deigh aite a bhreith ann am Baid 
eanach uachdrach. Ann an so rinn e comhnaidh re leth- 
cheud bliadhna a foillseachadh g*u saoibhir na comasan 
's na grasan a shealbhaich e, mar a bha 'fhear-cinnidh 's 
acho-ainm ag" deanadh, dluth air an am so, aig- Sliabh 
Bhaideanach, 's an t-seann duthaich. Bha e ri tuath- 
anas, 's ri ceannachd a dh' iomadh seorsa ; bha e air 
ceann a Phost Office, 'n a fhear-ionad airson 
cuideachd no dha do luchd-coing-heil airgid, 
'n a fhear-ionad air fearann a chruin, 'na bhall 
do chomhairle na sgireachd, 's do na comuinn 
a bha 'cur air an ag'hairt tuathanachais ag*us aiteachd 
na siorramachd. Bha e mar an ceudna 'n a bhreitheamh 
ann an cuirt a Bhailidh far an robh iomadh cuis 
chruaidh ri 'm fuasg*ladh. Thionail e an sluag"h mu 
thimchioll ag-us le 'bhi toirt obair do chuid 'us cuideachadh 
do chuid eile, cha b' fhada gns an robh iad fein ag-us esan 
a buinnig" roinn chuimseach do'n ailg"heas a bha ri 
fhaotainn 's an tir. Mar bu tric bhiodh aireamh do na 



DOMHNULL CATANACH. 



89 



Frangaich bho Chuebec 'n a sheirbhis. Bha e baigheal 
riu agus thuiunich na h-uiread diubh 's an aite. Mar 
sin, cha b' ainmic a bhi cluinntinn muinntir og' an aite 
de'n da chinneach, a labhairt gu fileanta ann an Gaidhlig, 
am Beurla, 's am Frangais. Mar so bhuanaich e ann an 
oibre math. 

Chunnaic e gu robh an aite a dh'easbhuidh 
meadhonan nan gras ; bha na ministeirean gann agus 
cha robh e furasda do' n aireamh bheag a bh'ann 
dol troimh 'n duthaich a chion rathadah. Rinn 
e na b' urrainn d'a airson so a leasachadh, agus an run 
sin a dheanadh, dh' fhosg'ail e sgoiltean sabaid ann an 
caochladh aitean, a' neartachadh lamhan an luchd-teag- 
aisg 's g'am misneachadh le 'ghnuis 's le mhaoin. Bha e 
fein a' teagasg an t- sluaigh anns na sgriobtuiribh agus 
b'iomadh la sabaid a chaidh seachad gun aoradh follaiseach 
ach coinneamhan Dhomhnuill Chatanaich, a bha air am 
frithealadh le sluagh do gach creideamh, papanach 'us 
protestanach, ni a bha air a cheadachadh gu saor leis na 
sagartan agus an Easbuig. Bha e eudmhor, dichiollach 
a' n ceann na h-oibre so, agus bha a shaothair air a h- aid- 
eachadh gu soilleir leis anTighearna. Is iomadhneach 
a dh' araicheadh ann an Gleann a Garadh, 
a tha a nis fad' air falbh ann an ionadan 
iomallach an t-saoghail, a tha tionndadh an 
inntinn air a h-ais gu sgoil-shabtàd Dhomhnuill Chatan- 
acih, 's a tha taingeil airson nan sochairean a shealbh- 
aich iad a'n sin ann an laithean an oige. 

Mus d' thainig e do Chanada, cha chuala e dad an 
aghaidh a bhi 'g ol dibhe laidir a'm measarrachd. Ann 
an Canada bha "Luchd na Stuaimeachd " ag obair gu 
durachdach. Cha robh teagamh nach b' iad ol agus 



90 



DOMHNULL CATANACH. 



struidheas an da ni bu mhilltiche 's an tir, agus cha b' 
fhada gus am robh an Catanach a mach air taobh na 
Stuaimeachd. Bha e 'n a dheagh fhear labhairt a'n 
Gaidhlig 's a'm Beurla agus shaothraich e le uile neart 
ag" earalachadh an aghaidh na h-uile modh do dh' ana- 
measarrachd. Co-cheangailte ris an obair so, bha 
eud airson foghluim do 'n oigridh. Rinn e seirbhis 
nach bi air a di-chuimhneachadh gu h-aithghearr 's a 
chuis so, agus bha 'n toilinntinn aige a bhi faicinn na 
cloinne ag" eiridh suas le fog-hlum a bha seasamh gu math 
dhaibh 'n an gnothaichean laitheil. Bha e a reir naduir 
g'u'm biodh a leithid so do dhuine 'n a sheanair anns an 
Eaglais, 's gu'm biodh e inbheach am measg- luchd- 
aideachaidh a chreidimh. 'N uair a thainig* an Eaglais 
"A mach," air " bliadhn' an dealachaidh," 1843, 
mhothaich e gu'm b' e a dhleasannas an seann taigh 
aoraidh fhagail 's a chrannchur a thilg*eadh maille riusan 
a bha seasamh air taobh na saorsa. Bha obair 
mhor air a deanadh ann an Canada. Bha na h-aitreibh, 
airgiod na rig"heachd, ag*us na sochairean timeil eile air 
an cumail leis an Eag*lais Steidhte mar bha iad air an 
cumail ann an Albainn, 's cha robh an Eaglais Shaor a 
sealbhachadh a bheag ach saor-thabhartais a luchd-cuid- 
eachaidh. As a so bha eaglaisean ri 'n togail 'us minis- 
teirean ri m paigheadh, 's bha dilseachd an t-sluaigh air a 
feuchainn gu trom. Ach sheas daoine Ghlinne-Garaidh 
gu treun ri aghaidh an dleasannais agus bha Domhnull 
Catanach mar righ air an ceann. B' ann d' a ionnsuidh a 
bh' abhaist do na ministeirean a chuireadh gu Canada bho 
Albainn, a chum an eaglais a shocrachadh, a bhi tighinn. 
Bhiodh e g' an coinneachadh aig- Montreal, g"' an treoir- 
eachadh troimh 'n duthaich, a gairm choinneamhan 



30MHNULL CATANACH. 



91 



air an son, 's g' an comhairleachadh anns na cuisean a 
bha aca ri 'n cur air doigh. Aig a thaigh ann an Lagan 
thug e aoidheachd do Dhr. MacLachlainn, Dhuneidinn, 
nach mairean, do Dhr. Somerville, Ghlaschu, nach 
mairean, do 'n urramach Alasdair Friseal, Chnuic-a. 
mhuire, taobh Inbhirnis, nachmairean, 's do mhoran 
eile do sheirbhisich urramach an Tighearna a bha 
ainmeil 'n an linn, 's a thainig do'n duthaich so a los 
cuisean na h-Eaglais. Bha a thaigh na cheann-uidhe 
do'n fhear-turus a bha air toir math a dheanadh, 's na 
bhuillsgean bho 'n deachaidh cumhachd a mach air feadh 
na tire. Bhiodh e lom-lan aig am a chomanachaidh, ach 
cha robh e riamh cho lan 's nach b' urrainn e tuille a 
ghabhail a steach. Bha fear-an-taighe cumhachdach ann 
an dian urnuigh ; bu tearc a leithid a' guidhe aig 
cathair grais. Bha a bhuil air. Bha e air a neartachadh 
'n a dhleasannas agus bha e air a dhaingneachadh ann 
an obair a laimh. Bha e ro-fheumail ann an cuirtibh 
na h-Eaglais, 's a chleire, agus anns an Ard Sheanadh. 
Bha a ghuth air a chluinntinn le taitneas anns na h-eir- 
eachdan sin, agus b' aiumic a thuit a chomhairle air 
cluaisibh bodhar, mi-tfcoileach. 

'S fheudar a nis tionndadh g'a theaghleach gradhach 
am measg an robh e ri fhaicinn air a mhodh a b' fhearr. 
Chaochail a cheud bhean, a fagail as a deigh dithis 
chloinne a rugadh do'u Chatanach, agus Iain og Mac- 
Ille-Mhaoil, leanabh aceud posaidh, mar a thugadh fain- 
ear cheana. B' iad ainmean an dithis, Alasdair I, nach 
mairean bha 'n a fhear-lagha ainmeil ann an Toronto, 
's na cheann-suidhe air comunn St. Andrews, 'sa bhaile 
sin; agus Ceit, a phos an t-Urramach Huistein Caim- 
beul nach mairean, a bha ann an Cornwa.U, On- 



92 



DOMHNULL OATANACH. 



tario, agus ann an Cannington, Ontario. 'S a bhliadhna 
1839, phos Mr. Catanach an dara uair. Anns an ni 
so, bha lamh an Fhreasdail caoimhneil, a bha coimhead 
thairis air, ri faicinn gu follaiseach. Bu dhuine e do 'n 
d' thugadh obair araidh ri deanadh, agus a nis fhuair e 
bean, a bha, mar gu'm biodh i air a togail suas, 's air a 
h-ullachadh gu sonraichte, air son suidheachdainn a 
theaghlaich 'us oibre. Cha b' urrainnear, le ceartas, 
sgriobhadh mu obair Dhomhnuill Chatanaich, gun 
iomradh a thoirt oirre-se a bha 'na bana-companacfc 
ghradhach, dhileas, dha, re aireamh mhor do bhliadh- 
naibh, 's a chuidich e le neart cridhe 'us inntinn, a bha 
neo-chumantaiomlanann an eireachdas 'us ann an tuigse 
Thainig i o theaghlach ion-mholta. "Faodaidh freumhan 
cam a bhi aig faillean direach," ars' an sean-fhacal, ach 
cha 'n e amhain gu robh Bean a Chatanaich dirfiach, ach 
bha 'n stoc bho 'n d' thainig i, 's na freumhan, mar an 
ceudna, direach, gun char gun mheang ; 's chaidh cuid 
do na freumhan gu bun teaghlaichean abha araon uasal 
agus iomraiteach 's a Ghaidhealtachd. B' i a 
h-ainm Fionaghala, nighean Iain Mhìc-Coinnich, 
aon do dhaoine ainmeil Ghlinne Garaidh. Eugadh 
e aig Brahann, ann an siorramachd Kois agus 
dh' araicheadh e le braithrean a mhathar ann an Inbhir- 
nis, d'am b'ainm Dubhghlas, 's a bha 'n an luchd-deilbh 
aitreibh. Dh'ionnsaicheadh e 's an dreuchd so, agus bha 
e 'n a oibriche sgiobalta, deas, na mhaighstir air a 
dhreuchd. Phos e nighean Sheumais Mhic-Dhomhnuill, 
Fhlodigaraidh, mac do dh' Alasdair Mac-Dhomhnuill 
Chingsburgh, agus brathair do dh' Alan Mac-Dhomhnuill 
a phos Fionaghala Nic-Dhomhuill, ban-treoraiche a 
Phrionnsa. B'i Fionaghalr Nic-Dhomhnuili, air an 



DOMHNULL CATANACH. 



93 



aobhar sin, bean brathar a h-athar agus piuthar-chsile 
seanair bean Dhomhnuill Chatanaich, mu'm bheilear a 
sgriobhadh. 

Bha teaghlach eireachdail, tapaidh, aig Iain Mac- 
Coinnich agus aig Anna Dhomhullach. Chaidh iad a 
iiiach air taobh a chruin, ri am trioblaidean Mhie-Coin- 
nich air a bhliadhna 1837. Bha an athair na Chaiptean 
air buidheann Mhilitia agus bha na mic 'n an 
oifigich ann an inbhe ni b' isle. 'Se aon diubh 
Seumas R. Mac-Coinnich, duine cho cliuiteach 's cho 
measail 's gheibhear a'n taobh stigh ceithir oisnibh 
na siorramachd. Thaetreun ann an gnothaichean na 
h-Eaglais agus 'n a fhoirfeach soilleir airtaobhna firinn. 
Tha naigheachd beag air innseadh a tha a nochdadh 
beachd cuid de na daoine air, mar fhear-aideachaidh. 
Tha e airinnseadh gu' n deach duine araidh a dh' ionn- 
saidh a mhinisteir airson, ordugh a bhaistidh d'a leanabh. 
Am measg nan ceisdean a chuir am ministeir air bha ac 
te so : " Co iad na tri pearsa tha 's an Diadhachd ?" B 
i 'n fhreagairt a fhuair e ;— "Si-pein, Murachadh Mac- 
Ille-Mhaoil, agus Seumas !" — b' e sin Seumas R. Mac- 
Coinnich. B' airidh bean Dhomhnuill Chatanaich aii 
dilsean cho cliuiteach riusan a dh' ainmicheadh. 'N a 
dachaidh aig Lagan bha i 'n a mathair do'n chlann a dh 
fhagadh gun mhathair, — " is blath anail na mathar" — 'na 
cul-taice d'a fear-posda, 'na deagh bhana-charaid do'n 
fheumach 'sna bean taighe aoidheal, fhialaidh, mor-chrid- 
heach, nach do leig a h-aon riamh seachad air a dorus, a 
bha feumach, gun a riarachadh, 's nach d' f hailnich riamh 
ann a bhi toirt toilinntinn d'a cairdean 's d' a luchd- 
daimh a bhiodh a' tional aig taobh a cagailt. Bha i n' a 
deagh bhan-s^eulaiche, 's bha buadhan-conaltraidh 



94 



DOMHNULL CATANACH. 



eireachdal aice a bha thar tomhas ann an geiread, 's ann 
an deisealachd. Bha sean-fhacail a duthcha aice air barr 
a meoirean, bha i min-eolach air orain nam bard, bha i 
ionnsaichte 's na sgriobtuiribh, ag-us bha a cuimhne cho 
math, 's gu robh e furasda dhi briathran ug"hdair, no 
rann, a g-habhail g*un mhearachd. Bhiodh e diulich toil- 
inntinn bu mho fhaotainn na oidhche a chur seachad 'n a 
teag'hlach. Fear-an-taighe, coir, seimh ag"us aig-eannach ; 
bean-an-taig-he, suilbhir, aoidheal ag'us tlachdmhor ; an 
teag"hlach, modhail, stuama agns eireachdail 'n an g-iulan 
— a' toirt g'U cuimhne an dealbh a tharruing" am bard, — 
" Solas banail nan daoine bh' ann." 

Bha ceathrar chloinne aca, Seonaid Fionag"hala, a tha 
posda ri Mr. A. W. Ros, M.P., Mairearad, posda ri Mr. 
Calum Mac-Illeathain, marsanta, ann a Bhancouver, B.C. 
Anna, posda ri'Mr. Perry nach mairean, ag-usMairi J.D., 
nach mairean, a bha posda ri Mr. Panton, fear- 
teagaisg" ann an oil-thaigh Guelph, Ont. Tha g-ne an 
fhior-Ghaidheal ri faicinn annta uile. Tha an gaol air 
Gaidhealtachd na h-Alba cho laidir 's g"ed a b'i aite am 
breith. Mar eisimpleir air so, tha e air innseadh gu'n d' 
fhuair bean Mhr. Ros earrann fearainn, bho cheann 
ghoirid, ann an airde'n iar na duthcha. Thloch 
mor uisge 's an fhearann ag"us thug 1 i Loch-Earrachd mar 
ainm air, an deigh an Loch ann am Baideanach, air na 
bruachan do'm b' abhaist d'a h-athar a bhi gu 
tric, 'n uair a bha e 'na g"hille og" 's a Ghaidhealtachd. 
Tha'n sean-fhacal ag" radh : "Tag-h do bhean mar a's 
math leat do chlann." Tha an seanachas fior mu'n 
teaghlach so. Tha fiamh-inntinn nam parantan air a 
chloinn : tha beannachd an deagh-mhathar g'an leann- 
tainn gus an dara gincalach. 



DOMHNULL CATANACH. 



95 



Chunnaic sinn mar a bha iad so a caitheamh am beatha 
ann am Gleann a Garadh, a ghnath a deanadh math 's 
a sgaoileadh maitheas mu'n cuairt daibh. Dh' fhag aon 
an deigh aon an dachaidh bhlath, aig Lagan, airson 
dachaidhean daibhfein,gus an robh a charaid a faireachd- 
ainn aonarach, agus bhrosnaich an teaghlach iad a 
dholgu Winnepeg, far an robh an aireamh bu mhodiubh 
fein a comhnaidh aig an am. B'ann mar sin athachair 
gu'n d'fhag iad Lagan an aigh an deigh a bhi ann mu 
leth cheud bliadhna. Bha'n dealachadh eadar iad fein 
agus muinntir an aite ro bhronach. Bha seann chairdean 
agus choimhearsnaich a faireachdainn gu'n robh iad a 
cail cinn-teaghlach a bha 'cur urram air an siorramachd . 
Lean iad an dithis gu ruig toiseach an turuis air an 
rathad iarrainn agus cha robh iornadh suil tioram 'n uair 
a chaidh carbad na toit as an t-sealìadh. Cha robh e 
air a chaomhnadh fada ann a' Winnepeg. An ceann 
naoi miosan an deigh dha Lagan fhagail, bha e air a 
thoirt air falbhle tinneas aithghearr air Bealltainn 1883, 
air dha bhi ceithir fichead bliadhna 's a ceithir a dh' aois 
Dh' a ahlacadh e am measg a shluaigh fein ann an 
Gleann-Garadh. Tha a bhean chaomh fathasd mailie 
ruinn, ag comhnaidh ann an Toronto maille ri cloinn 
ceud bhean Mhr. Catanach, — Iain C. Mac-Ille Mhaoil agus 
Ceit Chatanach, banntrach Mhr. Chaimbeil, — do'n robh 
i 'n a mathair cho gaolach 's ged a bhuineadh iad dhi 
fein ; 's air an laimh eile tha i cho measal 'n an suilean 
's ged a b'iad a sliochd do thaobh na feola. An gradh a 
bhuilich i orra 'n uair a bha iad maoth, tha ìad a nis a 
nochdadh air ais dhi 'n a seann aois, 's i call neart a cuirp, 
ged a tha a h-inntinn lughmhor, mar bu dual. 

Ged nach d' thugadh a Ghaidhealtachd do Chanada 



96 



DOMHNULL CATANACH. 



ach an aon teaghlach so, bu mhor na fìachan fo'm 
biodh an tir so do'n Ghaidhealtachd. Ach 'n uair 
a smuainicheas sinn air na dachaidhean a bha 's a 
tha air feadh na duthcha. anns am bheil smior nan 
Gaidheal, muinDtir a's airidh a bhi air an coimeas ri 
teaghlach Dhomhnuill Chatanaich,mothaichidh sinn ciod 
a rinn Tir nam Beann 'san Fhraoich airson ar tir. Tha 
e coltach gu'm b' i so toil an Fhreasdail, gu'm biodh 
seann duthchana na Roinn-Eorpa a tabhairtdo nadaoine 
a b' fhearr a bh' aca, mar thiodhlac do'n duthaich uir so, 
gu bhi g' a socrachadh a reir rian ceart. Tha cuid a 
saoilsinn nach eil sochair a tha duthaich ur a tairgseadh, 
a's urrainnear a choimeas ri sochair an t-soisgeil aig an 
dachaidhean 's a Ghaidhealtachd ; theagamh gu bheil 
am beachd so ann an tomhas fior, ach cha 'n urrainn 
neach sam bith an cunnta s so a leughadh gun 'bhi toirt 
fainear gu'm faodadh Domhnull Catanach a bhi re laith- 
ean a bheatha ann arn Baideanach, fo theagasg shoi- 
sgeulachnaministeireandiadhaidhafhritheil 's a chearn 
sin, gidheadh gun chothram a bhi aige air an fhichead- 
amh cuid de 'n t-seirbhis a rinn e ann an aobhar au 
Tighearna ann an Canada, a dheanadh. 



Alasdair Friseal. 



Oeilidh Ann An Oanada 



(Mar gu'm biodh i air a cumail air oidhche na seana 
Challuinne, ann an taigh Uilleam Chabarfeigh.) 

CHUIDEACHD : Teaghlach an taighe ; Caraid no 
dha ; Am Piobaire Ruadh ; agus ceathrar luchd- 
taghail,— Niall Sgoileir, am Fear-teagaisg; 
Alasdair Druim a-chnuic, Lachlann an t-Srath agus 
Gilleasbuig an Saor. 

Bha 'n t-suipeir thairis, agus dh' eirich Fear an Taighe 
a chur cuaiche na sith mu' n cuairt air a chuideachd. 
Mo theaghlach gradhach, 's mo chairdean, thuirt e, tha 
da dheoch-slainte air am bheil urram air a chur s' 
an taigh so, bho bhliadhna gu bliadhna 'n uair a 
thig oidhche na Culluinne mu'n cuairt. Is iad sin, a 
Bhan-righ a tha riaghladh thairis oirnn, agns an Tir 
's am bheil sinn a comhnaidh. Olamaid do' n Chrun ' s 
d' ar Duthaich. Shin e a 'ghlainne do'n Phiobaire 
Ruadh, a tha suas ri ceud bliadhna dh 'aois, 's aig an 
robh beagan do bhuaidh na faidhdearachd, agus chaidh 
i mu'n cuairt, bho neach gu neach, gus ando fhritheal- 
adh na bha timchioll air a bhord. 

Mo Chairdean. arsa Fear-an-taighe, tha mi 'cur failte 
na Blaidhn' uir oirbh uile. Is taitneach leamsa a bhi 
cumaii suas nan doighean a chunnaic mi aig m' athair 
's aig mo sheanair Leanamaid riutha fhad 's a 




98 



CEILIDH ANN AN CANADA. 



bhitheas sinn beo. Bha iad 'n an daoine suairce, glic, a 
chaidh romhainn. Bha fiosrachadh air iomadh ni aca 
nach eil againn-ne. Bha iad geur, min-chuiseach anns 
na nithean a bhuineadh do' n crannchur, 'us toigheach 
's na nithean a bhuineadh do'n cliu. Bha iad 'n an daoine 
mor-chridheach, fialaidh, agus aig na cuirmibh 
bhliadhnail— an Nollaig 's a Bhliadhn' ur — bhiodh sonas 
'us sugradh a' cur gairdeachais air an cridhe. Bha iad 
's a mhor chuid 'n an daoine simplidh.. neo-lochdach, a 
bha 'sealitainn airson duaise nan ionracan, air taobh 
thrll criochau na beatha so. Gu ma fada 'mhaireas an 
cliu, 's an cleachdaidhearì ann an tir morhChanada ! 

Bu mhath leinn uile na 'n d' thugadh am Piobaire coir 
dhuinn sgal air a phiob. 

Am Piobaire Ruadh : 'N a dheagh am. Cha 'n eil 
tachas a'm bonnaibh cas na h-ograidh fathast, gu bhi air 
an urlar. Thoireadh Sine oran dhuinn. 

Fear-an-Taighe : Tha mi 'faicinn Maighstir Niall 
air a bhiodgu sgialachd a thoirtdhuinn, agus an deigh 
sin, bheir Sine ghaolach luinneag dhuinn. Cha'n'eii dol 
as dhuibh a Niall. 

Niall Sgoileir: Ma ta, a charaid chaoimh, ma dh' 
fheumas mi sgialachd a ghabhail, ceadaichibh dhomh 
gu' m bi i goirid. 

'N uair a thaioig* ar n-athraichean do Chanada an 
toiseach, Xha fios agaibh nach robh a bheag" dhiubh ann 
an suidheachadh goireasach, achg"ed nach robh, bha iad 
tiorail, misneachail, ag-us, a chumail suas an cridhe, 
chleachd iad na seann doig-hean a bh' aca 's a Ghaidheal- 
tachd. Is cuimhne leam a bhi 'cluinntinn m' athar ag 
innseadh mu' n doigh chridheil air am b' abhaist do 'n 
t-seann Challuinne a bhi air a cumail. Bhiodh na daoine 



CEILIDH ANN AN CANADA. 



99 



ag- cruinneachadh g*u cuirm, bhiodh na sgialachdan, na 
h-orain, agus an dannsa dol mu'n cuairt agus rachadh 
iad dachaidh ri solus na g-ealaiche, moch 's a mhadainn. 
Mar thuirt MacLeoid : — 

Ann an dubhlach gharbh a gheamhraidh, 

Cha b'e am bu ghaiun' ar spors ; 
Greis air sugradh, greis air dannsa, 

Greis air canntaireachd a's ceol : 
Bhiodh gach seanair aosmhor liath, 

'G innse sgialachdan gun gho, 
Air gach gaisgeach fearail, greannmhor, 

Bha 's aghleann 'n uair 'bha iad og." 

Air oidhche Callainn' araidh, mu dha fhichead bliadhne 
roimhe so, bha cruinneachadh de 'n t seorsa so ann an 
siorramachd Bhruis, ri taobh Locha Huron. Bha grunn 
g'hillean oga ag-us chailinn a lathair, agus bha sugradh 
nach bu bheag air a chuideachd. Ri am dol dhachaidh 
chaidh buidheanndo na g-illean seachad air taig-h beag* a 
bha ri taobh an rathaid, aite-comhnaidh seana bhoir- 
rionnach air an robh am " frith-ainm," •'Cuarag-." 
B' aon do na seann bhoirrionnaich i aig* nach robh 
dilsean no luchd-daimh 's an tir so, acha bha tighinn beo 
air toirbheartas an luchd-duthcha. Bha min choirce 'us 
chruithneachd, buntata, 'us measan eiie, pailt 's an 
duthaich, agus do na nithean sin, cha bhiodh 
uireasbhaidh air na cailleachan. 

Cha bhiodh cuirm am measg nan coimhearsnach aig" 
nach biodh Cuarag 1 ; bha i 'na deagh bhan-sgialaiche, 
ag"us b'urrainn d'i fonn a chur air seann oran luaidh 
cho math ris an dara tea. Cha robh i aig" a chruinn- 
eachadh araidh air a bheil mi a' deanadh aithris, ag^us 
bu mhor iong"antas na cuideachd nach robh i a lathair. 
Shaoil cuid g'u'n robh i tinn, oir 'n ambeachd cha chum- 



100 



CEILIDH ANN AN CANADA. 



adh ni eile air faibh i; bha cuid do'n bheachd gu'n robh i 
ann an eigin, oir bha'n geamhradh cruaidh air a bhliadh- 
na sin; 's mar sin bha cor Chuaraig air a cnuasachadh. 

'Nuair a rainig na balaich taighna cailliche, chunnaic 
iad craobh no dha a leag a ghaoth, 'n an laidhe faisg air a 
bhothan. Shaoil iad gu 'n d' thugadh iad tiodhlac gun- 
fhios dhi agus chaidh aon diubh air ais airson tuadh no 
dha, bho 'n taigh as an d' thainig iad. Ann am beagan 
uine bha connadh gu leoir air a ghearradh, 's air a 
spealtadh airson teine iomadh la, agus an deigh beagan 
fala-dha, 'us stairirich mu'n uineig, a chur feagal air 
Cuaraig thug na gillean dhachaidh orra. 'N uair a 
thainig solus latha, chunnaic Cuarag a chruach chonn- 
aidh, ach cha robh fìos aice co a nochd an caoimhneas 
dhi. Chab' fhada gus a robh i aig taigh a coimhears- 
naich fara robh cuirmnaCalluinneair anoidhcheroimhe, 
agus b' ann aice bha 'n naigheachd. Bha 'n teaglach 
ag gabhail an trath-maidne, car anmoch andeigh cairis 
na h-oidhche, agus shuidhCuarag gu bidh comhla riu. 

"Ciod a thainig ort an raoir a Chuaraig, nach robh thu 
comhlaruinn ag cumail na Calluinne ?" dh' fheoraich 
Fear-an-Taighe. Thug so an cothram labhairt dhi airson 
an robh i gu mi-fhoighidinneach a feitheamh. 

" Tha mi taingeil a bhi beo, " fhreagair i ; "'s ann agam 
f hin a bha'n oidhche dheth. Bha sibhse gu suilbhir g' ar 
riarachadh fein le biadh 'us deoch, 'us fearas-chuideachd; 
bha mise a cruaidh-ghleachd ris an anacair, a bhochdainn, 
's an Donas ! Cha 'n 'eil sibh g'am chreidsinn? Mata 
innsidh mi dhuibh mar a thachair. Bha 'n oidhche a 
bagradh stoirm, agus cha robh ach bioran maide 
no dha air taobh staigh an doruis, airson an teine. 
Laidh feagal orm gu'n toisicheadh cur us cathadh 



CEILIDH ANN AN CANADA. 



101 



's'gu'm bithinnair mo dhruideadh suas leis an t-sneachd. 
Chaidh mi air mo ghluinean ri taobh na teallaich a 
dheanadh urnuigh, 's thuit mi 'n am chadal. Cha'n fhios 
dhomh cia fad a bha mi mar sin ; ach dhuisgeadh mi le 
fuaim thuamach, a chuir clisgeadh orm bho chas gu 
ceann. Chuala mi guth mi-nadarra a'glaodhaich ' A 
Sheonaid Nic-Cuarra, thig a mach ! ' Bha mi ionnan a's 
marbh leis an fheagal. Thugmi suil air an uineig bho'n 
d'thainig an guth, ach mu thug, mo chreach 's mo 
leireadh, co 'bha sin ach am fear a's miosa, le suilean 'n 
a cheann mar eibhlean teine. Bha aon diubh lasrach, 
dearg, 's an t-aon eile lasrach, uaine,— mar 
gu 'm biodh e cam 'na fhradhrac. Bha adh- 
aircean soillseach air, 's na h-uile uair a ghluais- 
eadh e a cheann shaoileadh tu gu'm b'e an dealan-de a 
bhiodh a cluiche. Leig mi sgriach bais asam, a' tarruing 
seun b.eannaichte na Trianaid mu'n cuairt orm, agus air 
ball, chaidh Satan as an t-sealladh 'n a lasair theine. 
Cha robh fois dhomh-sa fad na h-oidhche. Ma rinn mi 
urnuigh dhurachdach riamh b'ann an raoir. Bha fadal 
orm airson solus an latha, agus dh' fhosgaiì mi 'n dorus 
mus robh ceo bho thaigh sam bith mu'n cuairt. Ach air 
m' fhirinn 's air m' fhacal ! Ciod a chunnaic mi fa 
chomhair mo shuilean ach cruach mhor chonnaidh a 
chuireas seachad an geamhradh dhomh. Dh' fhosgladh 
mo shuilean. B' e run an droch spioraid a thighinn 
eadar mi 's an urnuigh, ach cha 'n e amhain 
gu'n d' fhuadaicheadh air iaibh e le buaidh a chreideamh, 
ach bho laimh an Fhreasdail uile-bheannaichte sin a 
tha coimhid thairis air Cuaraig, thainig freagairt do'm 
urnuigh anns a chruaich chonnaidh." 
Fear-an-Taighe— Bitheadh creideamh Chuaraig anns 



102 



CEILIDH ANN AN CANADA. 



an Fhreasdal, neo-bhriste, is E gun teagamh a tha 'cur 
caoirnhneis agus smaointean fìal ann an cridheachan 
dhaoine. Mu'n Fhear a's raiosa, 's ann a'm bruadar 
dubhach na h-oidhche a chnnaic i e; agus mu'n chonn- 
adh, gu ma fada 'nochdas gillean oga, sunndach, leithid 
a chaoimhneis do dh' fheumaich bhochda na tire. Mile 
taing dhuibh, a Mhaighstir; 's math da rireadh an sgial- 
achd a thug sibh thugainn a nochd. Cuiribh teine ris an 
tombaca, a nis, 's bheir Sine oran duinn. 

Ghabh Sine an t-oran " Bruthaichean Ghlinn Braoin," 
a chuideachd a' togail an fhuinn. 

Fbar an Taighe : Sin aon do dh' orain mhilis Uilleim 
Kois, sar bhard gaoil na Gaidhealtachd. Tha da fhonn 
air an oran, a h-aon air a chleachdadh ann an siorramachd 
Rois, far an d'araicheadh ambard; agus an t-aon eile ann 
an Earra-Ghaidheal. 'S.e 'm fear tuathach a's blaisde 
leam fein. 'Bheil dad agad-sa, Alasdair, a bheir thu 
dhuinn? Tha fios agad air riaghailt na ceilidh; 's 
fheudar do gach fear 'us te rud-eig-in a dheanadh a 
chum solas na cuideachd, raa 's e oran no naig-heachd, a 
bhios ann. 

Alasdair Dhruim-a-Chnuic : Bho'n thacnatandona 'a 
cur drag-h orm, cha dana leam fonn a thogail, ach feuch- 
aidh mi ri naig"heachd gle ghoirid innseadh dhuibh. Mar 
math uam, cha mhath thugam i, 's mar toir i gaire gus an 
aodann tha mi 'g" earbsa nach toir i diar bho 'n t-suil. 
Ach gus am faigh mi cothram air mo chuimhne a 
tharruing* ri cheile, nach faod srann air a phiob a bhi 
againn ? 

Chluich am Piobaire Ruadh port Chabarfeigh, agus 
thoisich Alasdair. 
Alasdair : Air taobh an ear do thir-chaol siorramachd 



CEILIDH ANN AN CANADA, 



103 



Bhruis tha rugha creagach, geur, a seasamh ard thar 
garbhlacha chlaidaich, ris an abi*ar "Creag anSpioraid. " 
'Nuaira bhiodh gaothfhuar, ghuineach, a gheamhraidh 
a' seideadh le osau thiamhaidh, b' abhaist do mhathraich- 
ean Chinn-an-Leoghainn 'bhi g' innseadh d' an clann, 
gu'n robh a Mhaighdeann Innseannach a mach, agus 
b'abhaistdo luchd falbh na h-oidhche aithris le uamhas, 
mar a chunnaic iad og bhean sgiamhach 'n a seasamh air 
barr na creige, a falt fada, or-bhuidh, a' sroladh 's an 
stoirm. Bha an seanachas so ag eiridh bho sheann bheul- 
aithris a bh'aig na h- Innseanaich a bha aon uair a 
sealbhachadh na tire. 

A reir na h-eachdraidh, bha da threubh Innseanach 's a 
chearn ud eadar an robh strith agus cogadh fuilteach. 
Aig ceannard a h-aon diubh bha nighean og, mhaiseach, 
a bha mar chlach a shul, 's air aa robh gaol aig an treubh 
uile. Thugadh Eala-bhan mar ainm oirre. Bha fuil 
gharg* a seorsa a bruchdadh 'n a cuislibh, agus an agh- 
aidh comhairle agus aithn' a h-athar lean i an treubh 
air luirg a chath. Bha blar air a chur, anns an robh 
treubh na h- ighinn, d'am b' ainm na Hurons, buadhach. 
Ghlac iad Luathas, oighre og" na Peutans, an treubh 
eile, agus cheang-hail iad e eadar lamhan agus 
chasan gus am faigheadh iad cothram air bas amhghar- 
ach a dhioladhh dha. Chunniac Eala-bhan an t-oganach, 
— cha robh ann ach giullan— agus thuit i ann an teas- 
ghaol air. Bha fios aice air 'n a bha 's an dan da agus 
le innleachd sheolta thu^ i ma saach gu'n d' fhuair e as. 
A'n sinn rinn e ni mi-chneasda. mi-nadarra, nach robh 
teisteil d' a cheann no d' a chridhe. Bhrath e an treubh 
aige fein d' an naimhdean, a' saoilsinn gu'n coisneadh 
sin fabhar agus lamh na h-ighinn dha bho na Hurons. 



104 



CEILIDH ANN AN CANADA. 



Ach ged a ghabh na Hurons cothram do'n fhoill, cha deach 
leo 's a chath an uair so, agus b' fheudar dha 
teicheadh bho 'chuideachd fein airson a bheatha. Thug 
e air gu treubh a leannain a' n dochas gu'n gabhadh iad 
ris, 's gu'n deanadh iad a dhion bho 'chairdean. Ach bha 
e air mhealladh. Bhainntinn nan Innseannachbruideil 
agus truaillte gu leoir, ach cha bhiodh dad aca ri dheanadh 
ri neach a dhearbh e fein a bhi cho cealgach, mi-dhileas 
s' abhaLuathas. Chaidh efeinagus Eaia bhan a sgaradho 
cheile agus threoraich an ceann-cinnidh e gu sgorr ard 
ri taobh an Loch. Air a bhinnein labhair aon do 
sheanairean na treibhe mallachd os a chionn, agus thilg 
iad e leis a chreig, a dh' fhaotainn bais s' an doigh so air 
son a mhi-dhilseachd d' a threubh. Ach 'n uair a bba 
so dol air aghairt, cha d' thug iad fainear gu robh 
Eala-bhan ag amharc orra troimh'n doire dhomhail, 
a suilean bagarach a loisgeadh le nimh-theine. 
Cha luaithe a bha fear-a-cridhe thar na creige 
na thug i sgal oillteil aisde a chuir clisgeadh air a chridhe 
'bu chalma bha'n sin. Le aon leum bha i air oir na creige 
agus ag tionndadh air a h-athair, thuirt, i, "An lainh a 
dhochann mo ghradh, lot i mo chridhe gu bas, 's cha bhi 
fois aig mo spiorad tursach, gus am bi iarmad mo 
threubh gu tur air a ghearradh as." Agus leis a sin, 
leum i bharr na creige mus b'urrainnna h-Innseanaich 
ghealtach greim a dheanadh oirre. B' e so bonn na beil- 
aithris, agusb'e samhladh Eala-bhain, n'amb' fhior, abha 
ri fhaicinn air binnein na creige, a tha a nis a dol fo'n 
ainin " Creag an Spioraid." 

Fear-an-Taighe : Tha sinn 'n ur comain airson an 
naigheachd chiataich so. Tha iomadh sgeula, neonach 
air innseadh mu na h-Innseanaich, 's tha sinn agearbsa 



CEILIDH ANN AN CANADA. 



105 



gu'n cluinn sinn tuille dhiubh mu'n teid a bhliadhna so 
seachad. 

Sine: Nach eil Gilleasbuig dol a thoirt oran duinn ? 

Lachlann an t-Srath : Bi modhail a Shine; tha 
do shuil a' cur Ghilleasbuig air bhreislich, an gille 
coir. 

Fear-an-Taighe : Sin agad a Shine! Ach gheibh 
sinn sgeula Sithche Ghlinne-Cuaich, o Ghilleasbuig an 
Saor. 

Gilleasbuig: 'Sfheudar striochdadh, a's suil chorrach 
Shine orm. Ma ta, so agaibh an sgialachd, cho math 's 
a's cuimhne leami. Bha e 'n a chleachdadh aig na 
tailleirean, roimheso, abhi dolbho thaighgutaigh, a' dh 
obair. Rachadh fios a chur orra gu taigh agus dh' fhanadh 
iada'nsin gus am biodhanobair criochnaichte. Chuir Fear 
Ghlinne-Cuaich fios air tailleara bha 'comhnaidh faisg 
air, a thighinn g'a thaigh a dheanadhdeisedha. Chaidh 
e ann. Bha e ro mhath air cluiche na tromp. 'S an 
fheasgair an deigh dha bhi troimh obair latha, bhiodh e 
cluiche dhaibh, 's bha iad ro-thoilichte leis an taillear. 
Bha leanabh aig Fear Ghlinne-Cuaich, a bha bliadhn' 
tharfhichead a dh' aois, 's cha b' urrainn da bruidhinn 
no coiseachd a dheanadh. Bhiodh e 'la 's a dh' oidhche 
'n a shineadh ann an creathaill aig ceann an t-seomair, 
's cha b' urrainnear gu leoir bidh a chumail ris; bhiodh 
e 'g itheadh gun sguir. Dh' fheumadh an searbhanta 
an spain a chumail ri bheul, a choinn nach robh lughs 'n 
a laimh fein gu sin a dheanadh. Na'm fagadh i e leis 
fein, cha .bhiodh sith 's an taigh, a los a ghlaodhaich. 
Bha an taillear 's an searbhanta 'n an suidhe air 
oidhche araidh leotha fhein. 'us thug an taillear lamh 
air an trompa mar a b' abhaist dha. Ghairmeadh an 



106 



CEILIDH ANN AN CANADA. 



searbhanta a mach ag-us 'n uair a bha i as an t-sealladh 
sheall an leanabh air an taillear agus rinn e lachan 
mor gaire, a cheud ghaire a chualatar riamh uaithe. 
Dh' innis an searbhanta do Fhear Ghlinne-Cuaich 
g*u'n robh an leanabh toilichte le ceol an tailleir, 
'us dh' fhasdadh an taillear airson mios a chum an lean- 
abh a g-hiollachd 'us ceol a chumail ris. Bha 'n taillear 
a suidhe suas g'a fhaire na h-uile h-oidhche, 's bha 'n 
searbhanta g*'a ghleidheadh re an latha. Air an treas 
oidhche thoisich an leanabh air cronan a chumail ris a 
cheol, 's bha e g-aireachdaich gu h-anabarrach. Shaoil 
Fear Ghlinne-Cuaich g-u robh buaidh ann an ceol an 
tailleir a bha iongantach. Bha an leanabh a fas ni bu 
daine agus air an ath oidhche thainig* e a mach as a 
chreathaill 's thoisich e air sraidearachd ri ceol na trompa. 
Thuirt e ris an taillear gu'n deanadh e duine beartach 
dheth mar innseadh e do neach sam bith an ni a bha e dol 
a dh' innseadh dha mu thimchioll fein. An sin dh'innis e 
do'n taillear gu robh mac dligheach Fhir Ghlinne-Cuaich 
air falbh aig- na Sithchean ann an Beinn-Eadargain 
agus gu'n do chuir na Sithchean esan 'na aite a chum 
deuchainn mhor a chur air Fear Ghlinne-Cuaich. An 
deigh dha dannsadh greis, chaidh e air ais do'n 
chreathaill. An ath oidhche, 'n uair a thainig- e a mach 
as a chreathaill, dh' fhas e cho mor 's gu'n robh a cheann 
a ruigsinn an lobhta, 's bha an taiìlear a gabhail feagail 
as. Shuidh e sios aig- a bhord a bh' aig* an taillear 's 
ghabh e roinn do'n t-suipeir a bh' air. Dh' eirich e a 
dhannsa, agus dh' fhas e aighearach, 's thoisich e air 
seinn : — 

" 'S fhada bh'uara fhin mullach Beinn Eadargain, 
'S fhada bh'uam fhin beallach a Mhoraghain ; 



CEILIDH ANN AN CANADA, 



107 



Cul na mullaichean, 'sbeul na monaidhean, 

'S gur fada bh'uam fhin beallach a Mhoraghain." 

Chaidh e a' n sin air ais do'n chreathaill. La' r na 
mhaireach, smuainich an taillear gu'm bu choir dha 
innseadh, raar a thachair, do Fhear Ghlinne-Cuaich, s' 
gu'm faigheadh e a mhac air ais. Chomhairlich e gu'n 
rachadh Fear Ghlinne-Cuaich am folach air cul naleaba, 
ann an ceann an tinnich, agus mar a chitheadth e an 
Sithche air a chois, 'bhi deas g'a thilgeadh a mach air 
an uinneig, a bha gu bhi air a fagail leth-fhosgailte air 
son an aobhair. B' ann mar sin a bha. 'N uair a thainig 
an oidhche, 's 'n uair a ghabh an Sithche a leoir do'n 
bhiadh 's do 'n deoch, 'chaidh a chur air bord 
an tailleir, 's gu h-araid do' n deoch, rinn 
e danasadh mar a b' abhaist, a fas ni bu mho> 
's ni bu mho, na h-uile car, gus am b' fheudar 
dha a cheann a chromadh fo'n lobhta. Mar a bha e gudol 
air ais do'n chreathaill, nochd Fear Ghlinne-Cuaich e fein, 
le claidheamh ruisgte aige 'n a laimh. Thug an Sithche 
aon leum as a mach troimh 'n uinneig. An deigh dha 
faotainn a mach, rinn e guidhe do'n taillear 's do Fhear 
Ghlinne-Cuaich, a bha fuathsach sgreamhail. Dh' eisd 
iad ris a ghuidhe agus a'n sin bhagair Fear Ghlinne- 
Cuaich gu'n cuireadh e teine ris an tom mar bitheadh a 
mhac air a thoirt suas an ceann ceithir uairean fichead. 
Aigceann na tim sin thainig* an t-oighredhachaidh, agus 
bha gairdeachas mor air a dheanadh, 's rinneadh cuirm 
a mhair bliadhna 'us la. 

Sin agaibh sgeula Sithche Ghlinne-Cuaich mar a chuala 
mi i anns an Eilean Thiristeach. Tha i gle shean agus tha 
i air a h-innseadh air caochladh doigh ann an caochladh 
aitean. 



108 



CEILIDH ANN AN CANADA. 



Fear-an-Taighe : Chuir Teachdaire Gaidhealach 
Thormoid Mhic-Leoid, agus eolas ar la-ne, as do na 
beachdan neonach a bh' aig ar n-athraichean mu 
Shithchean, 's mu bhuidsichean ; a' s math gu'n do chuir ; 
ach tha mi de'n bheachd gu bheil faoineis ni 's measa a' 
n ceann moran do'n mhuinntir oga 'a nis 'na saobh- 
chrabhadh ar sinnsearan. An toir thu oran duinn, a 
Chiorstaidh? 

Sheinn Ciorstaidh, "Fhir a Bhata," na doigh thait- 
neach fein, 's ghairmeadh air Lacblann an t-Srath air- 
son sgialachd. 

Lachlann-an-t-Srath : Bha sibh a' bruidhinn ma na 
buidsichean, s'bha Gilleasbuig ag innseadh ma na taillear- 
an. Anns aneileanbheag 's and'rugadhmise,eileanBeinn 
a Bhaoghal, bha e 'n a chleachdadh aig cuid do na taill- 
earan a bhi 'g obair bho thaigh gu taigh, mar a b' 
abhaist dhuinn a bhi 'g radh "A'dochann a chait." Innsidh 
mi sgialachd bheag air aon diubh sin. Bha e ann an 
taigh ag obair agus bha boirrionnach faisg air an taigh 
sin, aig an robh an droch shuil. Is e sin, b' urrain di am 
bainne a thoirt bho'n chrodh, an t-im bho chrannachan 
nam banarach, a neart bho'n ainmhidh, 's a shlainte bhoen 
duine. Thainig i staigh aon mhadainn do'n taigh far an 
robh an taillear ag obair, a dh' iraraidh eibhleig theine. 
Bha'n taillear agobair gu dian, a fuaitheal aig aon cheann 
do'n taigh, 's bha bean-an-taighe, ag deanadh ime, 
aig a cheann eile. Cha robh ach aon seomar 
mor 's an taigh le aite teine 'sa mheadhon. Thug 
i eibhleag as an teine us dh' fhalbh i. Cho luath 's a bha 
i air taobh a muigh an doruis dh' eirich an taillear, 's 
chaidh e gus an teine. Thog e an clobha s' chuir e 
eibhleag theine 's an t-soitheach uisge, abha 'na sheasamh 



CEILIDH ANN AN CANADA. 



109 



aig taobh a bhalla. Bha bean-an-taighe gearan nach 
robh im a'tighinn, 'n uair a thainig am boirrionnach air 
a h-ais airson eibhleig eile. Thuirt i nach b' urrainn d'i 
an teine a lasadh, nach robhfhios aice ciod bhacearr air. 
Dh' f halbh i leis an dara eibhleag, 's eirich an taillear 's 
chuir e eibhleag eile 's an t-soitheach uisge. Thainig a 
bhean air a h-ais an treas uair. Cha b'urrainn d'i an teine 
a bheothachadh, 's cha robh fios aice ciod a dheanadh i. 
Cha d' thuirt an taillear diog, ach 'n uair a dh' fhalbh 
i leis an trieamh eibhleag, dh' eirich e 's 
chuir e an treas eibhleag 's an t-soitheac'i uisge. *"Ciod 
a tha thu deanadh mar sin?" db' fheoraich bean an- 
taighe- u Seall," fhreagair an taillear, "de mar tha an 
t-im a tighinnn air aghairt." Dh'fhosgail a bhean am 
muidhe ; bha'm bainne air bristeadh ach cha ro coltas ime 
ri fhaicinn. "Thig leam a'n so," ars' esan, 'us thanig i 
gus an teine. A'n sin, far an do chuir an talliear na 
h-eibhleagan, bha tri mill do'n im. " 'S e-boirrionnach 
olc a tha'n sud" ars' an taillear, "Tha n' droch shuil 
aice. Thainig i an' so a ghoid an ime agus thug i leatha e 
s na h-eibhleagan teine, ach thainig e air ais le bhi 'cur 
nan eibhleagan eile 's an t-soitheach uisge. Ma thig i 
air a h- ais a rithist, ach tha mi creidsinn nach d'thig, 
cuiridh mi comharradh na croise air a bathais leis a 
chlobha, air a dheanadh dearg-theth, 's cha chuir i dragh 
aircreutair tuille fhad 's is beo i." 

Fear-an-Taighe : 'S math a gheibhear sibh a Lach- 
lainn. Faodaidh sinn a nis an t-urlar a reiteachadh, 's 
ma sheideas am Piobaire suas an ceol, dannsaidh na 
h-ighneagan agusam Maighstir-Sgoil 'us Gilleasbuig-an- 
Saor, an "Ruidhle-Thullachan" dhuinn, mus fas an 
oidhche ni 's anmuiche. 

(Bha Ruidhle-Thullachan air a dannsa a reir iarrtais 
Fear-an-taighe, 's an deig*h sin chaidh deoch an doruis 
mu'n cuairt 's ghabh an luchd taghail an cead.) 



Feasgar Sabaid 'sa 
Ghaidhdaltaghd. 



Fhuair sinn dachaidh bho'u eaglais mu cheithir 
uairean au deigh meadhon latha, agus bha diathad 
bhlasda, riarachail, deas air ar son. Cha robh an teagh- 
lach beartach, ach ni mo bha iad eisimeileach; le dich- 
ioll agus deagh fhearas-taighe, bha iad ag cosnadh beo- 
shlainte chuimsich, mheasarra, 's mar robh iad stroghai 
'n an caitheamh-beatha, cha robh iad uireasbhach 'n an 
crannchur. Ach b' e' n cleachadh, agus cìeachdadh na 
duthchad'am buinneadh iad,ullachadh araid adheanadh 
fa-chomhair na sabaid, agus bhiodh araon na trusgain 
a b'fhearr a bh' aca air an caitheamh, agus am biadh's 
an t-aunìann a b'f hearr a bha 'n an comas, air an cur air 
a bhord aig am na diathaid. Air an latha araid so, shuidh 
an teaghlach sios gu bidh, gu modhail, ordail, mar bu 
gmnath, an clann bheag'a le 'a lamhan paisg"te, 's an suil- 
eanduinte;an fheadhainn mhora le'n cinn cromta, a' 
feitheamh gu foistinneach air a bheannachd. Bha 'n 
comhradh aig 1 a bhord freagarrach do'n la 's do'n am, 
stolda, gun bhi ro-sholuimte. Cha robh na h-igheanan 
ag- innseadh do chach a 'cheile ciod na srolagan riomhach 
a bha am ban-choimhearsnaich a caitheamh; ni mo 
thuirt Anna ri Mairi gu robh boineid ur air ceann Pheig- 



FEASGAR SABAID 'SA GHAIDHEALTACHD. 111 

idh Bhrice. Cha robh guth air gnothaichean na 
seachdainn, no air sgeulachdan faoine an t-saogh- 
ail. Bha e soilleir gu robh urram air a 
chuir air La an Tighearna leis an teaghlach so. 
Chaidh, gun teagamh, aon do na balaich oga faisg air 
bruaich na h-eucoir, 'n uair a thuirt e ri bhrathair, gu 
robh Ipidh Chrubach agus Alaidh Ruadh 'n an cadal re 
na searmoin, agus gu'n do thuit bocsa snaoisein a Chamar- 
anaich Mhoir air an urlar, eadar dha shuidheachan, ach 
ghlac suil a mhathar e mus deachaidh e ni b' fhaide, 
agus shiolaidh e sios gu samhach ri dhinneir. Chrom 
fear-an-taighe a cheann gu seimheil, eisimeileach, a 
thoirt buidheachais airson maitheis De agus toirbheartais 
an fhreasdail a dh' ullaich dhaibh teachd-an-tir; agus an 
deigh dha so a dheanadh, chord iad air co a dh' fhanadh 
aig an taigh, re an fheasgair a ghabhail aig an spreidh. 

Mu sheachd uairean thoisich a choinneamh, ann an 
taigh Huistein Mhoir, a bha lan gu ruig an dorus. 
Thainig an sluagh 'n am badanan bho gach taobh gu 
taigh na coinnimh. Bu chiatach a bhi g' am faicinn 
ag cruinneachadh. Bha na frith-rathadan, air an 
robh iad ag imeachd gu mall, a' dol troimh achaidhean 
arbhair 's an dias; ri taobh raointean bhuntata a bha 
dearsadh le barr-a-gug na sil luathraich. Bha am feas- 
gar ciuin, meath-bhlath, mu dheireadh an t-sarahraidh. 
Bha fionnarachd na camhanaich ag urachadh 's ag 
aiseag an suigh 's an snuaidh agus amiboltraich cubhraidh 
do na luisreagan, 's do na ditheinean-fìadhaich a.bha air 
am fasgadh tioram le teas ard mheadhoin latha. 

Ach ma bha 'n sealladh a muigh, a leigeil ris, mar a 
bha e ag deanadh, maise naduir agus mor-mhaitheis 
Iehobha,— ma bha 'n sealladh aluinn, so, lan-inntinneach 



112 FEASGAR SABAID 'SA GHAIDHEALTACHD. 

bu mho gu mor na sin a bha druighteachd na suaimhneis 
naoimh a bha 'n a laidhe air a choinnimh. Agus ni robh 
na coilltean uaine, na raointean arbhair bhuidhe-ghorm, 
leth-abaich, maoth-mheilich nan uan oga, ceol binn 
eun nam preas, agus cubhr'achd an adhair shamhraidh, 
'n an ullachadh neo-iomchuidh do 'nanama bha 'sireadh 
fardaich iriosail an aoraidh, a chum cliu a thoirt do 
Chruithf hear na cruinne, 's a chum ainm a ghloireachadh 
airson toirbheartais a fhreasdail agus mor thiodhlaicean 
a ghrais. Mu 'n cuairt air a cheann-teine (an seomar 
far am b' abhaist do'n cheilidh bheadarraich a bhi 
rioghachadh, agus air an aobhar sin, mar bu trice, an 
seomar bu mho'san taigh) bha daoine 'us mnathan, sean 
'us og, n' an suidhe. Cha robh diog no gluasad a' 
bristeadh samhchair na cuideachd; bha iad 'n an sluagh 
soluimte; stuama 'n an giulan, durachdach 'n an inn- 
tinn. Bha e soilleir gu'mbu mhiìinntir iad aig an robh 
creideamh anns na firinnibh mora a bhuineas do' n Dia- 
dhachd, agus a shocraich an caitheamh-beatha a reir an 
creidimh. 

Anns a chearnaidh do'n Ghaidhealtachd mu bheil mi 
'deanadhaithris, bha a choinneamh shabaid fheasgair, 
re iomadh bliadhna fhada, air a bonn. Bba i sean ri linn 
ar seanairean agus cha 'n eil mor theagamh nach 
deachaidh a suidheachadh leis na ministeirean ainmeil 
a bha 's an Taobh Tuath, dluth air da cheud bliadhna 
roimhe so. Bha na sgireachdan air an roinn am measg 
nan eildeirean a reir aireamh nan teaghlaichean agus an 
astair bho chach a cheile. Bha a choinneamh air a cumail 
anns gach taigh 's a chuairt, seachdainn mu seach, agus 
far am biodh deich no dusan taigh 's an roinn, bhiodh an 
aireamh sin do sheachdainean mus d' tigeadh i air teagh- 



FEASGAR SABAID 'SA GHAIDHE ALTACHD. 



113 



lach an dara uair. Bha an rian so ag* oibreachadh gu 
ro-mhath ; bha 'n sluag*h eudmhor mu'n chuis ag-us bha 
araon eolas air na sgriobtuiribh agus crabhachd air an 
craobh-sg-aoileadh. 

Ann am facal no dha faodar iomradh a dheanadh air an 
doig"h anns an robh am feasgar sabaid air a chur seachad 
aig* aon do na coinneamhan so, a bha air a cumail, mar 
a chunnaic sinn, air an oidhche araid a th' againn 'san 
amharc, ann an taig-h Huistein Mhoir. Bha 'n sluag'h 
a feitheamh le g-eur aire ri teachd a steach an eildeir 
a bha g"u bhi riag'hladh nacoinnimh. Bha cathair g"hair- 
deanach mhor air a' cumail falamh air a shon ri u taobh an 
teallaich agus air dha tig-hinn a staig-h shuidh e innte, 
ag-us shin bean-an-taig-he am Bioball mor 's an leabhar 
sailm d'a ionnsuidh bho sgeilp a bha ri taobb an 
teintein. Thug\ e a' mach salm agns sheinneadh tri 
rannan d'i. B' iad na briathran a g-habh iad, 
iadsan anns a bheil an Salmadair 'moladh Dhia airson 
toradh na talmhain : 

An Talamh tha' thu 'fiosrachadh, 's 'g a uisgeachadh gu rèidh 
Le amhaicn Dhè tha lan de'n uisg', trom beartach ni thu e. 
Dhoibh arbhar tha thu 'deasachadh, le' d' fhreasdaì caomha fein ; 
'S ag uisge achadh le pailteas mor, nan iomairean gu mìn. 

A sgrioban leagaidh tu a sios, le frasaibh ni thu tais ; 
A chinneas agus fhochann fos, beannaichidh tu le mais ; 
Mu'n bhliadhna coron tha thu 'cur, le d' mhaitheas fein, a Dhè ; 
Tha saill a' sileadh anns gach ait, o d' cheumanaibh gu reidh. 

Air cluainibh glas an ihasaich luim, nuas silidh iad gu mion ; 
Na tullaich bheag', gach taobh a ta lan aoibhneis agus gean. 
Na cluainean air an sgeadachadh le treudaibh anns gach ait ; 
Na glinn, le arbhar folaichte, a seinn le iolaich ard. 

Thog iad an g"uth gu fonnmhor binn 's an t-sailm. 



114 FEASGr AR SABAID 'SA GHAIDHEALTACHD. 

gach neach a seinn a mach gu cridheil, beothail, 's a 
deanadh co-sheirm aluinn le cheile ; oir am measg 
shochairean an aite bha sgoil-sheinn anns an robh 
fuinn nan salm air an teagasg do'n oigridh, 's cha robh 
feum air coisir no air inneal ciuil ann an eaglais no ann 
an coinnimh. 

B' e 'n cleachdadh gu'm biodh a cheud urnuigh air a 
cur suas le fear-an-taighe, an dara, le fear an taighe 's 
an robh a choinneamh air oidhche na sabaid roimhe sin, 
's an treas urnuigh roimh 'n dealachadh, le fear an 
taighe 's am biodh a choinneamh air an ath oidhche 
shabaid an deigh sin. B' ann mar sin a bha air an 
oidhche so. Dh'iarr an t-eildear air fear-an-taighe 'dhol 
an ceann na h-urnuigh, 's mar neach a chìeachd a bhi 
umhal dh'eirich e gu foil. Labhair e gu socrach, ciuin, 
ag cothramachadh gach facal, 's gach iarrtas, bha 's an 
urnuigh ghoirid. 

A'n sin, leughadh cuibbrionn do'n fhirinn, ancaibideil 
's an robh ceann-teagaisg na searmoin Ghaidhìig, air 
madainn an latha sin, 's an eaglais. Leugh an t-eildear 
an ceann-teagaisg an dara uair, agus a reir gnaths na 
coinnimh, dh'iarr e air gach g-illeog 1 'usduine'bha lathair, 
cuibhrionn goirid do 'n t-searmoin aithris dha agus 
bha rud-eigin aig a h-uile h-aon diubh ri innseadh. Bha 
cuid aig nach robh cuimhne mhath, 's nachb'urrainn an 
teagasg a chual' iad a chur air rian ceart, ach thigeadh 
an t-eiìdear no aon do na daoine eile g' an codhail 's bhiodh 
beachdan, samhlaidhean, rfo teagasgan amhinisteir, mar 
a dh'fhaodadh na cuise 'bhith, air an cur ceart. Agus 
mu'n rachadh a chuibhrionn so do'n dleasdanas thairis, 
air uairibh, dh' fhaotadh gu'n innseadh aon do na daoine 
tiach robh aig an t-searmoin, beachdan an ughdair 



FEASGAR SABAID 'SA GH AIDHE ALTACHD. 



115 



dhiadhaidh a bha e 'leug"hadh re an latha aig* an taig-h. 

Bhiodh, a nis, an t-ara ann airson nan ceisd. Bha 
leabhair-aithg-hearr nan ceisd air a roinn ann an tri 
earrannan, 's bha earrann air a g-abhail g-ach oidhche. 
Bha ceisd no dha, a reir an aireamh bhiodh a lathair, air 
an cur air gach neach, og" 'us sean ag-us f eumar aideachadh 
gu robh an deag"h chuimhne aig- an airemh bu mho dhiu. 
An deig"h so bha da rann sailm air an seinn ag"us 
urnuig*h air a cuir suas. Leug*h aD t-eildear caibideil eile 
rg*us le seinn a ris, ag*us urnuig'h thugadh a choinneamh 
g'u crich. 

Sin an doigh a bha'm feasgar sabaidair a chaitheamh 
'san sgireachd anns ati d'rug*adh, 'san do thogadh an 
sgriobhadair, agus ann an iomadh sg'ireachd eile do'n 
Earra-Thuath. Mar a thugadh fainear, 's iomadh 
bliadhna bho'n chaidh a chleachdadh so a shuidheachadh, 
ag*us tha e fathast air a g"hnathachadh mar bu dual- 
Mar 'eil aireamh an luchd-eisdeachd aig- na coinnimheau 
cho lionmhor 's a b'abhaist, cha 'n ann a chionn g'u bheil 
tograidhean an t-sluaig-h airan tarruing* o nithean sior- 
ruidh, ach a chionn g*u bheil clann nan Gaidheal a 
cosnadh ara beo-shlainte fad ?ir falbh bho achaidhean 
uaine tir an duthchais, 'n am fog^arraich ann an tiribh 
chein ; 's mar 'eil luchd-aideachaidh cho comasach, deas- 
bhriathrach, ann abhi tog-ail fianuis air taobh na firinn 
's na coireachd, 's a bha an athraichean leth-cheud 
biiadhna roimhe so ; mar eil gibhtean cinn Phoil aca, 
guidhemid g^u'm biodh tomhas iomchuidh do ghradh 
Bharnabuis 'n an cridheachan. 



NOTE* — The Business Cards following have 
been contributed by patrons of this hook, and 
are commended to the favorable consideration 
of the reader J'J'J'J'J'^J'J'J'J' 



When buying a Cyclopaedia 

Why not get the Latest and the Best. 

IS 1N POINT OF FACT 

The only New, Scholarly 
and Up-to-Date Cyclopaedia 
now on the market. S 



Johnson's 
Universal 
Cyclopsedia 

It is complete in Eight Extra Royal Octavo Volumes ; coBtains 7,261 pages 
of 1,680 words each, or 12,203,520 in all. 

CHARLES KENDALL ADAMS , LL.D., Editor-in-Chief. 

ROBERT LILLEY, M.R.A.S., Managing Editor 

(The eminent Scottish specialist) 

Assisted by Thirty-Six Eminent Scholars, including College Presidents, 
Professors and Government Specialists as Associate Editors, and a 
very large corps of contributors, each writing on his own specialty 
and Signìng his name to his articles. 
" I feel confident that any piece of work which bears the natne of my friend, 
Dr. Charles Kendall Adams, will have been most carefully, conscientiouslv, and 
satisfactorily done." PROF. GOLDWIN SMITH, D.C.L. 

"I think the work the best I have seen for schools and private and professional 
libraries." N. BURWASH, LL.D., Chancellor Victoria University, Toronto. 



D. APPLETON & CO., Publishers. 

Specimen pages will be mailed on request 

GEO N ÌVIORANG Manager for the Sale in Canada 
63 Yonge St., TORONTO, ONT. 185 St. James St, MONTREAL, QUE. 

THE FUNK & WAGNALLS 

STANDARD DICTÌONARY 

OF THE ENGLISH LANGUAGE. 



301,865 VOCABULARY TERMS 247 EDITORS AND SPECIALISTS. 

533 READERS FOR QUOTATIONS. 5,000 ILLUSTRATIONS. 

COST OVER §960,000. APPENDIX OF 47,468 ENTRIES. 88 Full-page MAPS. 
SCOTTISH TERMS were defined by Rev. William Wye Smith, St. Catharines, Ont. 



PRICES.— In One Volume (with Denison's Reference Index), Half Russia, * 1 5 ; 
Full Russia, #18; Full Morocco, #2 2. In Two Volumks (with Denison's Reference 
Index), Half Russia, # 18 ; Full Russia, #22 ; Full Morocco, #2(j. 

Sold exchisively by Subscription. 

FUNK & WAGNALLS CU., 11 "^orontoT 63 '' 




TO 8 1 JO. 



Systematìc 
Saving 



c 



AN be accomplished by 

taking out an Endowment Policy in the 
Confederation Life Association on the 

Unconditional Accumulative Plan. 

Under this form of Policy a man can 
provide for the necessities of himself and 
family, while capital is built up from year to 
year to be used by himself in his old age. 
The policies are absolutely free from con- 
ditions, and contain liberal privileges as to 
cash surrender and paid-up insurance. Ex- 
tended insurance is eranted after two vears. 



Rates and full information will be sent on 
application to the Head Office, Toronto, or to 
any of the Association's Agents. 

J. K« MAGDONALD, Managing Director. 

W. C. MACDOXALD. Actuasy. 




WHEN you hear of a medicine being in " everyone's mouth," ancl 
when you are told of a medicine that commands a larger sale 
than any of its competitors, and the demand for which in- 
creases year by year, and for many years, then you may be certain it 
possesses no ordinary degree of merit. Such, in brief, has been the 
history of Dr. TllOllias* EolectrÌC Oil up to the present time. 
From far and near, from the rich and the poor alike, have poured in 
streams of testimony as to the wonderful cures effected by this ©il« 
In cases of Neuralgia, Rheumatisni, Lnmbago, Lame Back, Asthma, 
Catarrh, Diphtheria, Coughs, Colds, Sore Throat and Croup it has 
achieved marvellous results ; it has been used with equal success in 
the treatment of Piles, Frostbites, Chilblains, Toothache, Earache and 
Headache, while in its application for Burns, Bruises, Wounds and 
Sprains it has operated like a charm. 



USED FOR ALL AILMENTS.— 

Mr. Chas. G. Grimes, Walker's Point, 
Ont., writes:— "Dr. Tbomas' Eclec- 
tric Oil cares so many different dis- 
eases that everyone uses it, and says it is 
the best medicine ever sold in this part 
of the country." 

STEEEET CAR ACCIDENT. — Mr. 
Thomas Sabin says:— "My eleven year 
old boy had his foot badly injured by 
being run over by a car on the Street 
Railway. We at once commenced bath- 
ing the foot with Dr. Tliomas' Eclec- 
tric «»il, when the discoloration and 



svvelling were removed, and in nine days 
he could use his foot. We always keep a 
bottle in the house ready for any emer- 
gency." 

Mr. John Graham, Stevensburg, Mich., 
writes: — " Dr. Tliomas' Lclcctric 

Oil is the best family medicine you can 
have in the house. I have been using 
it for fifteen years." 

Mr. W. B. Hill, Cobourg, says:— "I 
have used it for croup, and found it all 
you claim it to be ; can also testify to its 
efficacy in relieving pains in the back 
and shoulders." 



NORTHROP & LYMAN CO., Limited, 

21 PRONT STREET WEST, TORONTO. 



Without a Dollar 

♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦ 

Bad as it may seem to be "Without a Dollar," we are 
proud of the fact that we have been able to close our books 
promptly on the 3ist of December without a dollar of interest 
in arrears, or a dollar's worth of real estate on our hands for 
three successive years — 1894-5-6. Where is there another 
institution with over $500.000 worth of assets that can say 
as much ? 

( Without a dollar of interest overdue. 

Without a dollar's worth of real estate owned. 
Without a dollar of claims in dispute. 
Without a dollar of death claims unpaid. 
With the lowest death rate on record. 
With interest income in excess of death claims. 
With a premium income of $151,318.60. 
With surplus earnings for year of over 826,600. 
With gains in insurance in force of $708,000. 
With increased assets of $84,700. 
With 669 more policies in force. 
With 626 more lives insured. 
With 86,760,000 of insurance in force. 
With a record unexcelled for fair dealing. 
With plans and policies which absolutely protect the 
rights of all. 

With the largest number of total abstainers, classed by 

themselves, of any regular Company in America. 
With a tixed determination to make the Company the 
best company in America for Total Abstainers to 
\ insure in. 

THE TEMPERANGE AND GENERAL 

LIFE ASSURANCE C0MPANY 

is referred to above. 

HON. G. W. ROSS, H. SUTHERLAND, 

Pre s u ient. Ma nager. 

Head Office :— " G-LOBE " BUILDING, TORONTO. 



= = THE HOME = = 

^ avings and [ oan £o. 

Office : Limited. 

78 Church St. - TORONTO. 

Capital, - - - $2,000,000. 



DIRECTORS. 

President— HON. SIR FRANK SMITH, SeiNator. 
Vice-President— EUGENE O'KEEFE. 
W. T. KIELY. JOHN FOY. EDWARD STOCK. 

Solicitor— JAMES J. FOY, Q.C. 



This Company is specially authorized by its charter to lend 
money on the collateral security of the stocks or shares of 
Banks, Loan Companies, and other incorporated institutions, 
and also upon Government and Municipal Debentures. 

Money loaned on the above securities for long or short 
periods, or on call, in large or small sums, and at reasonable 
rates of interest. 

There is no expense or delay attending these loans, and 
they can be negotiated at any distance from Toronto. 

Loans on mortgage on real estate (improved property), 
repayable on the straight loan plan or by instalments, at 
lowest current rates of interest. No valuation fee charged. 

Mortgages and Government and Municipal Debentures 
purchased. Interest allowed on deposits. 

For further particulars apply to the Manager of the Com- 
pany at Toronto. 

JAMES MASON, Manager. 



The London and Ontario Inuestment Go. 



LIMITED. 

Head Office— 17 MELINDA ST., TORONTO, CANADA. 



Capitai Stock $2,750,000. 

Amount of Invested Funds - 2,800,000. 



President. Vice- President. 

THE HON. SIR FRANK SMITH, K.C.M.G., Senator. WM. H. BEATTY, Esq. 

DlRECTORS. 

Wm. Ramsay, Esq. Henry Gooderham, Esq. Alex. Nairn, Esq. 

Arthur B. Lee, Esq. W. B. Hamilton, Esq. Fredk. Wyld, Esq. 

John F. Taylor, Esq. 



THA 'n seann Chuideachcl so a' toirt airgid a' mach air riadh ann 
am Mòr-roinnean Ontario agus Mhanitoba, air urrasan cinnteach 
(mar fhearann, etc). Tha an t'airgiod air a thairgse air riadh iosal ; 
air cumhnantan ceart agus cothramach, a tha air an deanadh soirbh a' 
clhioladh do 'n luchd-iasad. 

Gheibhear fios air gach ni mu 'n Chuideachd bho. 

A. 91. < OSI5Y, Riagliladair, Toronto. 

The qnthrio bhnk 

Capital paid up $1,000,000. 

Reserve 50,000. 

G. R. R. COOKBURN, President. CHARLES McGILL, General Manager. 
BRANCHES. 
Aurora. Kingston. Newmarket. 

Bowmanville. Lindsay. Ottawa. 

Buckingrham, Que. Montreal. Peterboro'. 
Cornwall. Mount Forest. Port Arthur 

London Agents : -Paris Bank, Limited. 

New York Agents :— Fourth National Bank and Agents Bank of Montreal. 

™e W. J. GAGE COMPANY, ltd 

Manufacturers of Envelopes, Writing Tablets, 

Blank Books, Etc. 
Dealers in Printers' Supplies. 
Selling Agents for the Royal Paper Mills Co. 

SAMPLES AND QUOTATIONS PROMPTLY MAILED 
ON APPLICATION 

52 and 54 FRONT STREET WEST, T0R0NT0, ONT. 



Sudbury. 
Toronto. 

Toronto, 500 Queen 
Street West. 



E. B. Osler 



H. C. Hammond 



R. A. Smith 



OSLER & HAMMOND 

Cable Address : " OSLER " TORONTO 

Stocfe Brofeers anfc ffinanctal H^ents 

NORTH OF SCOTLAND CHAMBERS 

18 King Street West, - TORONTO 

Members of Toronto Stock Exchange. 

Dealers in Government, Municipal, Railway, Car Trust and Miscellaneous Debentures. 

Stocks on London, Eng., New York, Montreal and Toronto Exchanges 
bought and sold on Commission. 

S NVESTM ENT STOCKS A SPECIALTY. 



GORDON MACKAY & CO., 

Importers 

—AND— 

Ma nufactu rers , 

Cor. Bay and Front Sts. TORONTO- 



TO THE TRADE. 

JOHN MACDONALD & CO. 

Wellington and Front Sts. East, Toronto. 

GENERAL DRY GOODS - - 
MEN'S FURNISHINGS - - - 

HABERDASHERY 

WOOLLENS AND CARPETS 




FILLIKC LETTER ORDERS A SPECIALTY. 



Imperial Bank of Canada 



CAPITAL (PAID UP) $1,963,600 

RESERVE FUND 1,156,800 



DIRECTORS. 



H. S. HOWLAND, President. T. R. MERRITT, Vice-President, 

St. Catharines. 

William Ramsay, of Botvland. T. Sitherland Stayner. Robert Jaffray. 
Hugii Ryan. Hon. John Ferguson. 

HBAD OFFICB - TORONTO. 

D. R. WILKIE, General Manager. E. HAY, Instector. 

Branches in Ontario. — Essex, Niagara Falls, Welland, Fergus, Port Colborne, 
Woodstock, Galt. Sault Ste. Marie, St. Catharines, Rat Portage, Toronto— Corner 
Wellington St. and Leader Lane ; Yonge St., cor. Queen ; North Toronto Branch, cor. 
Yonge and Bloor Sts. ; lngersoll, St. Thomas. 

Branches in North-West and British Columbia. — Winnipeg, Brandon, Calgary r 
Portage la Prairie, Edmonton, Prince Albert, Vancouver, B.C. 

Drafts and Letters o/ Credit issued, available in any part of the world. 

Deposits received and interest allowed. Prompt attention paid to collections. 

Bonds and Debentures bought and sold. 



JOHN KAY, SON & CO v 

WHOLESALE AND RETAIL 

Carpets, Oil Cloths, Linoleums, 

CURTAINS, DRAPERIES, Etc, 

34 KING STREET WEST, 

TQRONTO. 



WITHOUT AK EQUAL. 



TRADE 



Pll R 

MARK^I N 



CURE3 

RHEUMATISM, 

EURALCIA, 
LUMBACO, 

REMSdY^AIN sc.at.ca, 

Sprains, Bruises, Burns, Swellings. 

THE CHARLES A.VOCELER COMPANY, Baltamore, Md. 
Canadian Depot: TORONTO, OMT. 



ASSESSMEIMT SYSTEM. 

SONS OF SCOTLAND 

BENEVOLENT ASSOCIATION. 

A Benevolent, Social and Fraternal Association, organized in 1876, and incor- 
porated under the laws of the Province of Ontario on the 8th day of April, 1880, and 
registered under the Insurance Corporation Act of 1892. 

Scotchmen and descendants of Scotchmen are eligible for membership, and upon 
conforming to the Constitution can secure a Beneficiary Certificate to the extent of 
$500 or $1000, as desired, upon payment of the following monthly rates :— 



Age 


$500 


$1000 


Age 


$500 


$1000 


Age 


$500 


$1000 


Age 


$500 


$1000 


18 


$0 30 


$0 60 


26 


§0 34 


$9 68 


34 


$0 41 


$0 81 


42 


$0 49 


$0 97 


19 


31 


61 


27 


35 


69 


35 


42 


83 


43 


50 


99 


20 


31 


62 


28 


35 


70 


36 


43 


85 


44 


51 


1 01 


21 


32 


63 


29 


36 


71 


37 


44 


87 


45 


52 


1 03 


22 


32 


64 


30 


37 




38 


45 


89 


46 


53 


1 05 


23 


33 


65 


31 


38 


75 


39 


46 


91 


47 


54 


1 07 


24 


33 


66 


32 


39 


77 


40 


47 


93 


48 


55 


1 09 


25 


34 


67 


33 


40 


79 


41 


48 


95 


49 


56 


1 11 



©FFI€ER<*.— Grand Chief -Donald Campbell, Milton. Grand Chieftain—Alex. 
Fraser, M.A., Toronto. Grand Medical Examiner—Dv. Thomas Wylie, Toronto. 
Grand Secretary—D. M. Robertson, B.A., Toronto. 

All communications should be addressed to D. M. Robertson, Room 70, Canada 
Life Building, Toronto. 




GLUINN SO ! 



Am bheil seann 
litrichean agaibh 
le stampaichean orra ? Tha mi 'toirt coig dolair 
a h-aoin airson cuid do stampaichean a tha ni's 
sinne na 1869. Cuiribh thugam an seorsa ceart 
agus cuiridh mi thugaibh an t-airgead. 

THOMAS PINKNEY, 

P.O. Box 2506, TORONTO 



Our lìewest Publications 



(AUTUMN OF 1896) 

Canadian Savage Folk : The Xative Tribes of Canada. 

By John Maclean, Ph.D. Illustrated $2 50 

The Warden of the Plains. Stories of the Indians and 
Cowboys of the Canadian North-West. By John 
Maclean, Ph.D. Illustrated 125 

Saddle, . Sled and Snowshoe. By John McDougall. 

Illustrated I OO 

Walter Gibbs, the Young Boss. By E. W. Thomson. 

Illustrated I 25 

Around the Camp Fire. By Chas. G. D. Boberts. 

Illustrated I 25 

In the Days of the Canada Company. By Robina and 

K. M. Lizars. Illustrated 2 00 

A Knight of the Nets. By Amelia E. Barr 1 00 

Rurai Rhymes and The Sheep Thief. By Eric Duncan 

(Comox, B.C. ). Morocco paper covers 035 

By Northern Lakes. By W. W. Walker. Illustrated . . 1 00 

A Stormy Voyag'er. By Annie S. Swan. Illustrated .... 1 25 

Mabel Gray and other Poems. By Lyman C. Smith ... 1 00 

Overland to Cariboo. An Eventful Journey of 150 Cana- 
dian pioneers to the gold-fields of British Columbia in 
1862. By Margaret McNaughton. Illustrated 100 

Three Boys in the Wild North Land. By E. R. Young. 

Illustrated , 1 25 

Rhymes of the Kings and Queens of Eng-land. By Mary 
Leslie. With 117 illustrations. Cloth, $1.00; half 
leather, gilt edges I 50 

Snap Shots from Boy Life. By F. C. Treneh ; Hara. 

Illustrated 75 

FOR SALE BY ALL BOOKSELLERS. 



WILLIAM BRIGGS, Publisher 

29-33 Richmond Street Wcst, - - - TORONTO. 



Montreal: C. W. COATES. Halifax : S. F HUESTIS. 



WYLD, GRASETT & DARLING. 



Tha na marsantan mora so a' gleidh- 
eadh gach seors' aodaichean cotain, 
olla, sioda, etc, airson mhnathan agus 
fhear. 



- - - ADDRESS - - - 

COR, WELLINCTO N AND BAY STS., T0R0NT0. 

Canada's Great 

INDUSTRIAL FAIR 

and Agricultural Exposition 

Isheldannually at Q S X V OF T0R0NT0 duri £ gth £ e nrsttwo 
SEPTEMBER. 

For all information relating thereto, address— 

J. J. WlTHROW, H. J. HlLL, 

President. Manager, Toronto. 



Wm. David McPherson. John Murray Clark. R. U. McPherson. 

(Commissioner jor Quebec) 

Geo. C. Campbell Fred. C. Jarvis 

McPHERSON, CLARK, CAMPBELL & JARVIS, 

jTSarristers, Solicltors, Btc, 

Offices: 27 WELLINGTON STREET EAST, 
TORONTO, CANADA. 
Telephone No. 1334. Cable Address, Clapher, Toronto." 

ROAF, CURRY, GUNTHER & GREEN 

jì3arristers, Btc. 

OFFICES, 23 ADELAIDE STREET EAST (Cor. Victoria), TOROIMTO 
. . . Telephone 1506 . . . 

WlLLIAM ROAF. JAMES W. CuRRV. ERNEST F. GUNTHER. 

James R. Roaf, Crown Attorney for 

Commissioner for Quebec City of Toronto. 



The TrUsfcs ♦ SAFE DEPOSIT VAULTS 



Corporatioi) X 



of 



Ofjtario ♦ 
♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦ ♦♦♦♦♦♦ 

President - - 
Vice-Presldents - { [J 



Bank of Commerce Building . . . 

. . . Kins: St. West, Toronto 



Autliorized 
Capital , . . 



$1,000,000 



- HON. J. C. AIKINS, P.C 

HON. SIR R. J. CARTWRIGHT, K.C.M.G. 
ON. S. C WOOD. 



P.C. 



This Company acts as Administrator in the case of intestacj r , or with will annexed, 
Executor, Trustee, Receiver, Committee of Lunatic, Guardian, Liquidator, Assignee, 
etc, etc. ; also, an agent for the above offìces. 

All manner of trusts accepted ; Moneys Invested ; Estates Managed ; Rents, In- 
comes, etc, collected ; Bonds, Debentures, etc, issued and countersigned. 

Deposit Safes to rent, all sizes. Parcels received of safe custody. 

£W Solicitors placing business with the Corporation are retained in the profes- 
sional care of same. 

A. E. I'LUMMER, Manager. 

CENTRÀL GANÀDA loan and savings company 



HON. GEO. A. COX 

President 



OFFIt K: 26 KIXG ST. EAST 



CORN E F 



VICTORIA STREET 



Capital Subscribed 
Capital Paid-up 



?2.500,000.00 
1,250,0U0.00 



Reserve Fund 
total assets 



$335,000.00 
5,464,94i.35 



Deposits received. Debentures issued. Loans made in Jarge or small 
sums on approved real estate security. Lowest rates. 



F. G. COX, Manager. 



E. R. WOOD, Seeretary. 



ELIAS R0GERS aTd C0. 




COALa^WOOD 



[assessment system.] 

Independent Qrder of Foresters. 

The Best Fraternal Society in the World. 

Has 105,000 Members. 
Over $2,035,000 Surplus. 
More than $4,200,000 paid in 
Benefits. 

Costs from $6.50 to $12 tojoin 
the Order, according to the 
amount of Benefit taken. 

RATES OF ASSESSMENT PER $1,000. 

ORDINARY CLASS. 








Per 






u4 


Per 




Ph O 


Year. 




6 
bfl 
< 


<D cj 
Ph O 


Year. 
















$ .60 


$7.20 




37 


$ .82 


$ 9.84 




.61 


7-32 




38 


.84 


10.08 


20 


.62 


7-44 




39 


.86 


10.32 


21 


.63 


7-56 




40 


.90 


10.80 


22 


.64 


7.68 




4 1 


•95 


11.40 


23 


.65 


7.80 




42 


1.00 


12.00 




.66 


7 92 




43 


I.IO 


13.20 




.67 


8.04 




44 


1.20 


14.40 


26 


.68 


8.16 




45 


1.30 


15.60 


27 


.69 


8.28 




46 


I 40 


16.80 


28 


.70 


8.40 






1.60 


19.20 


29 


•7i 


8.52 




% 


1.90 


22.80 


30 


.72 


8.64 




49 


2.20 


26.40 


3 1 


•73 


8.76 




50 


2.50 


30.00 


3 2 


•74 


8.88 




5i 


2.60 


31.20 




•75 


9.00 




52 


2.70 


32.40 




.76 


9. 12 




53 


2.85 


34.20 




.78 


9-3 6 




54 


3.00 


36.00 


3 6 


.80 


9.60 











In addition to the Social and Fraternal privileges of the Courtroom, the following 
Benefits are furnished to members during tneir lifetime : By the Subordinate Court : 

(1) Free Medical Attendance ; by the Supreme Court (2) Sick Benefit of $3.00 a week 
for first two, and $5.00 a week for ten following" weeks ot any one sickness, and, in 
special cases, $3.00 a week for t welve additional weeks ; (3) Total and Permanent Dis- 
ability Benefit of $250, $500, $1,000, $1,500, $2,000 or $2,500; and for Beneficiaries 
after the death of members (4) Funeral Benefit of $50; (5) Mortuary Benefit of $500, 
$1,000, $2,000, $3,000, $4,000 or $5,000. Members who live to be seventy and over re- 
ceive an Old Age Benefit by being relieved from the payment of mortuary assess- 
ments and capitation tax after completing the seventieth year of age. 

INVESTriENTS OF FUNDS. 

The Supreme Court surplus funds are' invested in (1) Dominion Stock, $100,000; 

(2) Government Stock deposited in Great Britain, .£20,000 ; (3) Debentures deposited in 
United States, $50,000; (4) deposited with New Brunswick Government, $20,000: (5) 
Municipal and other Debentures, $93,170.64; (6) First Mortgages on Improved Prop- 
erty, $1,429,930.62 ; (7) large current deposit accounts with the Molsons Bank of 
Canada and The National Bank in London, England. 

For further information apply to 

0R0NHYATEKHA, M.D., S.C.R., JOHN A. McCILLiVRAY, Q.C., S.S., 

Toronto, Ont. Toronto, Ont. 

Or any Officer or Hember of the Order. 

The Order does business throughout Canada, the United States north of Lat. 
38 , and Great Britain and Ireland.